حذف بی‌سر و صدای یارانه دهک‌های بالا؛ کاهش 8 میلیون یارانه‌بگیر در 8 ماه 

بر اساس بررسی های انجام شده، دولت ضمن حذف یارانه 8 میلیون و 884 هزار و 183 نفر از یارانه بگیران، مقرر کرد یک میلیون و 84 هزار و 586 نفر به پایین ترین دهک های یارانه ای اضافه شود.

افق میهن، بررسی آمارهای منتشر شده از حذف یارانه افراد نشان می دهد که دولت در 10 ماه گذشته علاوه بر حذف یارانه 3 دهک بالا (دهک 8 تا 10) تعداد خانوارهای 3 دهک اول را افزایش داده است. آخرین بررسی های «فرهیختگان» نشان می دهد که جمعیت 3 دهک اول 27 میلیون و 687 هزار نفر در اسفند 1403 تا 28 میلیون و 772 هزار آبان 1404 افزایش یافته است. در همین مدت جمعیت دهک های 4 تا 9 از 50 میلیون و 759 هزار نفر به 41 میلیون و 874 هزار نفر کاهش یافته است. به این ترتیب دولت در این مدت ضمن حذف یارانه 8 میلیون و 884 هزار و 183 نفر از یارانه بگیران، مقرر کرد یک میلیون و 84 هزار و 586 نفر به پایین ترین دهک های یارانه ای اضافه شود.

یارانه ها چگونه حذف شد؟

هفته اول آبان ماه احمد میدری وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی برای ارائه گزارشی به نمایندگان در خصوص رسیدگی به امور معیشتی خانوارهای کم درآمد و نظام عشر به مجلس رفت. وی گفت: مبنای وزارت متبوعش برای شناسایی 3 دهک پردرآمد بر مبنای «درآمد» است. میدری گفت: اگر خانواده ای سه نفره و صاحب خانه ماهیانه 30 میلیون تومان درآمد داشته باشد در دهک هشتم قرار می گیرد و یارانه آن حذف می شود. برای خانواده ای که مستاجر است این رقم 42 میلیون تومان است. میدری و همکارانش بر این اساس و با استفاده از «اطلاعات کد ملی افراد»؛ «اطلاعات نیروی انتظامی، بیمه ها، بانک مرکزی، بورس و…» مالیات بر درآمد افراد را تعیین کرده و در صورت اعتراض مردم اطلاعات دقیق خود را از بانک مرکزی اخذ کرده اند. با این چارچوب تا به امروز یارانه چند میلیون نفری که جزو دهک های بالا هستند حذف شده است.

منابع به دست آمده از این طریق قرار است برای پرداخت کالا و حمایت از دهک های پایین جامعه استفاده شود. البته نباید فراموش کرد که برخلاف دهک های ضعیف، حذف یارانه دهک های بالا تاثیر چندانی در وضعیت معیشتی آنها ندارد. آخرین گزارش مرکز آمار ایران از مخارج و درآمد خانوارها که در سال 1403 تهیه شده است، نشان می دهد در مناطق شهری کشور یارانه نقدی به طور متوسط ​​نزدیک به 4 درصد از کل درآمد خانوارها را به خود اختصاص داده است. این رقم در دهک های اول، دوم و سوم به ترتیب 12.1، 8.8 و 6.9 درصد بوده و در دهک چهارم معادل 4.9 درصد درآمد خانوار بوده است. این عدد در دهک های پنجم، ششم و هفتم به ترتیب 4.2، 3.8 و 3.3 درصد و در دهک های هشتم، نهم و دهم به ترتیب 2.9، 2.4 و 1.5 درصد بوده است.

بر اساس چهار گزارشی که میداری به مجلس داده است، در مرحله اول حذف یارانه که شامل چهار میلیون نفر می شود، تنها 5 درصد و در مرحله دوم حذف یارانه که شامل سه میلیون نفر می شود، 20 درصد به حذف یارانه خود اعتراض کرده اند. او البته از مجلس خواست برای تعیین «الگوی درآمدی» سه دهک بالا به دولت کمک کند. میدری البته تاکید کرد که وزارت متبوعش یارانه «معلولان، ایثارگران و بیماران خاص» را در روند حذف یارانه ها حذف نکرده است.

کاهش 8 میلیونی یارانه بگیران در 8 ماه

آمار مربوط به تعداد کل یارانه بگیران از سال 89 تا آبان 1404 نکات قابل توجهی را نشان می دهد. به این ترتیب مجموع افرادی که از دولت یارانه دریافت کردند حدود 64 میلیون و 300 هزار نفر بود و در سال بعد با افزایش بیش از 10 میلیون نفری جمعیت به حدود 74 میلیون و 900 هزار نفر رسید. این روند صعودی در سال‌های بعد ادامه یافت تا اینکه در سال 2019 به بیش از 77.5 میلیون نفر رسید. اما کمترین جمعیت ثبت شده یارانه بگیران در دهه نود مربوط به سال 94 با تعداد 74 میلیون و 600 هزار نفر بوده است.
از ابتدای دهه جدید تاکنون جمعیت یارانه بگیران نه تنها کاهش یافته است. بلکه احتمالاً به دلیل افزایش جمعیت رشد کرده و از حدود 77400000 نفر در سال 1400 به بیش از 78 میلیون نفر در سال 1401 رسیده و در نهایت در سال 1402 رکورد 81 میلیون نفر را شکست و از آن عبور کرده است. آمار یارانه بگیران در شهریور 1403 (آغاز فعالیت دولت چهاردهم) نشان می دهد که دولت به حدود 78 میلیون و 400 هزار نفر یارانه پرداخت کرده است. اما از اواخر سال گذشته دولت حذف دهک های بالای یارانه بگیران را آغاز کرد. دولت در نظر دارد سه دهک بالای درآمدی را از فهرست یارانه حذف کند. بر این اساس این جمعیت حدود 78 میلیون نفری در فروردین 70 میلیون و 600 هزار نفر در این ماه آبان این ماه از راه رسیده است.

افزایش یک میلیون نفری به سه دهک اول، یارانه می گیرند

آمارها نشان می دهد که حدود 8 میلیون نفر از جمعیت یارانه بگیران کاهش یافته است. اما سوال اینجاست که یارانه کدام عشر حذف شده است؟ اعداد و ارقام مربوط به جمعیت دریافت کننده یارانه نشان می دهد که در شهریور ماه سال گذشته بیش از 50 میلیون و 750 هزار نفر از دهک های چهارم تا نهم یارانه دریافت کرده اند. تعداد طبق آخرین آمار ماه آبان به حدود 41 میلیون و 874 هزار نفر رسیده است. بررسی ارقام دهک های اول تا سوم نیز نشان می دهد که در شهریور ماه سال گذشته تقریباً 27 میلیون و 687 هزار نفر یارانه دریافت کرده اند که این رقم در آبان ماه به حدود 28 میلیون و 772 هزار نفر رسیده است. در نهایت می توان گفت طبق قانون حذف سه رقم اعشاری بالا در سال جاری با جدیت دنبال می شود. به طوری که تعداد سه دهک 8 میلیون و 884 هزار نفر کاهش یافته و یک میلیون و 84 هزار نفر به جمعیت دهک های یک تا سه اضافه شده است. در مجموع می توان گفت 7 میلیون و 799 هزار نفر از کل یارانه بگیران کاهش یافته است.

صرفه جویی 2 هزار میلیارد تومانی در بودجه کشور

کاهش 3 میلیون نفری جمعیت یارانه بگیران در شهریور موجب صرفه جویی حدود 920 میلیارد تومانی در بودجه شد. با این فرض، اگر میانگین یارانه هر نفر را 306 هزار تومان در نظر بگیریم، امروز با احتساب کاهش حدود 7 میلیون و 799 هزار و 597 یارانه بگیر از فهرست دولت، بیش از دو همات یا دو هزار میلیارد تومان در بودجه کشور صرفه جویی شده است.

ضعف آماری در حذف و افزودن یارانه ها

اما یکی از موضوعاتی که همیشه مطرح می شود، ضعف آماری در پرداخت یارانه ها است. کارشناسان، محققان و اقتصاددانان نیز بارها به ضعف آماری و پیامدهای اقتصادی و اجتماعی آن پرداخته اند. آنها معتقدند که نمی توان افراد را تنها بر اساس تراکنش های بانکی به طور دقیق در دهک های درآمدی طبقه بندی کرد. معیارهایی مانند مالکیت «مسکن، مستغلات و خودرو»، دهک واقعی افراد را با آنچه در حساب بانکی آنها تعیین می کند، متفاوت می کند. بسیاری از املاک اعم از زمین و یا ساختمان های مسکونی سند رسمی ندارند یا ثبت نشده اند. متاسفانه تراکنش های پروکسی نیز این مشکل را تشدید کرده است.

به همین دلیل پایگاه رفاهی موجود هنوز با واقعیت فاصله دارد و آمار ناقص تصمیم گیری در مورد یارانه ها و حمایت های مالی را با مشکل مواجه می کند. قطعاً در درازمدت حرکت به سمت یک نظام مالیاتی جامع و درآمد پایه جهانی (UBI) ضروری است. این رویکرد مستلزم ایجاد بانک اطلاعاتی دقیق و کامل در سازمان مالیاتی است که تمامی آمارهای ثبت شده و ثبت نشده افراد را در بر می گیرد. بر اساس چنین مبنایی می توان مالیات و یارانه ها را به صورت عادلانه و هدفمند تعیین کرد.