راز هوای شرجی؛ چرا گرمای مرطوب بسیار خطرناکتر از گرمای خشک است؟
زومیت: با گسترش امواج گرمای شدید در بسیاری از نقاط جهان، پزشکان هشدار می دهند که آنچه گرما را خطرناک می کند همیشه دما نیست، بلکه رطوبت است.
اگر تا به حال برایتان سخت بوده است که در یک روز 35 درجه در یک شهر ساحلی نفس بکشید، اما تحمل همین دما در یک منطقه کویری راحت تر است، این فقط دمای هوا نیست. رطوبت دلیل اصلی این تفاوت است. در روزهایی که امواج گرمای شدید نقاط مختلف جهان را فرا می گیرد، کارشناسان هشدار می دهند که گرمای مرطوب می تواند حتی خطرناک تر از گرمای خشک با دمای بالاتر باشد.
سازمان های هواشناسی علاوه بر دمای واقعی هوا، عددی به نام دمای نمدی یا شاخص گرما را نیز اعلام می کنند. این شاخص نه تنها دمای هوا را در نظر می گیرد، بلکه تأثیر رطوبت را بر توانایی بدن برای خنک کردن خود محاسبه می کند. هر چه رطوبت بیشتر باشد، تبخیر عرق از سطح پوست دشوارتر می شود و بدن گرمای بیشتری را حفظ می کند. در نتیجه، فرد احساس می کند که هوا بسیار گرمتر از دمایی است که دماسنج نشان می دهد. به عنوان مثال، دمای 35 درجه سانتیگراد با رطوبت بالا ممکن است مانند دمای بیش از 45 درجه برای بدن احساس شود. در چنین شرایطی، خطر کم آبی بدن، گرمازدگی و حتی اختلال در عملکرد اندام های حیاتی به طور چشمگیری افزایش می یابد، به خصوص اگر فرد برای مدت طولانی در فضای باز بماند یا فعالیت بدنی داشته باشد. به همین دلیل، هنگام وقوع امواج گرما، توجه به دمای نمدی معمولاً مهمتر از توجه به دمای هوا به تنهایی است.
بدن انسان مجهز به سیستم بسیار دقیقی برای مقابله با گرما است، اما با افزایش رطوبت هوا، این سیستم به تدریج بی اثر می شود و خطر گرمازدگی و حتی گرمازدگی به شدت افزایش می یابد.
بدن چگونه خود را خنک می کند؟
دمای طبیعی بدن حدود 37 درجه سانتیگراد است. مغز، به ویژه هیپوتالاموس، مانند یک ترموستات، دائما دمای بدن را کنترل می کند. هنگامی که دمای بدن افزایش می یابد، چندین واکنش همزمان شروع می شود:
رگ های خونی پوست منبسط می شوند تا گرمای بیشتری را به سطح بدن منتقل کنند.
ضربان قلب افزایش می یابد تا خون بیشتری به پوست برسد.
غدد عرق فعال شده و در سطح پوست عرق ترشح می کنند.
نکته مهم در اینجا این است که عرق به تنهایی بدن را خنک نمی کند. چیزی که دمای بدن را پایین می آورد تبخیر عرق است. در طول تبخیر، مولکول های آب انرژی گرمایی را از پوست گرفته و به هوا منتقل می کنند تا به بخار تبدیل شود. درست مانند خنک کردن پوست پس از بیرون آمدن از استخر.
چرا رطوبت همه چیز را تغییر می دهد؟
در هوای خشک، عرق به سرعت از سطح پوست تبخیر می شود و با انتقال گرما به محیط، بدن را به طور موثر خنک می کند. اما در هوای مرطوب، چون هوا از بخار آب اشباع می شود، عرق به سختی تبخیر می شود و روی پوست باقی می ماند. در نتیجه لباس ها خیس می شوند اما بدن همچنان گرمای خود را حفظ می کند و فرد احساس خفگی و چسبندگی می کند. به همین دلیل هوای 33 درجه با رطوبت 85 درصد می تواند بسیار طاقت فرساتر و خطرناکتر از هوای 40 درجه با رطوبت 15 درصد باشد، زیرا در حالت اول سیستم خنک کننده طبیعی بدن به خوبی کار نمی کند.
وقتی مغز متوجه می شود که دمای بدن با وجود تعریق هنوز بالاست، غدد عرق را تحریک می کند تا عرق بیشتری تولید کنند. اما در هوای مرطوب چون عرق به خوبی تبخیر نمی شود این افزایش تعریق تاثیر زیادی در خنک شدن بدن ندارد. در نتیجه بدن وارد یک چرخه معیوب می شود. هر چه بیشتر عرق کند، آب و املاح بیشتری از دست می دهد، اما باز هم به اندازه کافی خنک نمی شود. به همین دلیل است که ممکن است در روزهای گرم، لباسهایتان کاملاً خیس عرق باشند، اما همچنان احساس گرمای شدیدی خواهید داشت.
فشار مضاعف به قلب
وقتی بدن نتواند گرما را دفع کند، سیستم قلبی عروقی مجبور می شود سخت تر کار کند.
برای دفع گرما:
رگ های پوستی گشاد می شوند.
قلب باید خون بیشتری را به سطح پوست پمپاژ کند.
ضربان قلب افزایش می یابد.
فشار بیشتری به قلب وارد می شود.
به همین دلیل، افراد مبتلا به بیماری های قلبی، سالمندان و حتی افراد سالم ممکن است در حین فعالیت شدید در هوای مرطوب، تپش قلب، ضعف یا افت فشار خون را تجربه کنند.
یکی از مهم ترین خطرات گرمای مرطوب، از دست دادن همزمان آب و الکترولیت ها است. وقتی هوا گرم است، بدن برای خنک شدن عرق بیشتری تولید می کند و در شرایط شدید، میزان تعریق می تواند به بیش از یک لیتر در ساعت برسد.
عرق فقط آب نیست؛ در کنار آن، مواد معدنی مهمی مانند سدیم که به تنظیم حجم خون و عملکرد اعصاب و ماهیچه کمک می کند، پتاسیم که برای انقباض عضلات و ضربان طبیعی قلب ضروری است و کلرید که در حفظ تعادل مایعات بدن نقش دارد نیز از بدن خارج می شود.
اگر این آب و املاح به موقع جبران نشود، ممکن است فرد دچار تشنگی شدید، ضعف، گرفتگی عضلات، سرگیجه و در موارد شدید، اختلال در عملکرد قلب و مغز شود. به همین دلیل، در روزهای بسیار گرم، پر کردن آب و الکترولیت های از دست رفته هر دو مهم هستند.
اگر این مایعات جبران نشوند، ممکن است فرد دچار مشکلات زیر شود:
تشنگی شدید
خشکی دهان
سرگیجه
ضعف
گرفتگی عضلات
کاهش فشار خون
گرمازدگی؛ مرحله هشدار
اگر بدن هنوز نتواند دمای خود را کنترل کند، ممکن است گرمازدگی رخ دهد. علائم آن عبارتند از:
عرق کردن شدید
ضعف شدید
سرگیجه
سردرد
نبض سریع
احساس ضعف
در این مرحله باید بلافاصله فرد را به محیط خنک منتقل کرد، لباس های اضافی را در آورد، بدن را با آب خنک کرد و در صورت هوشیاری مایعات مناسب به او داد.
اگر دمای مرکزی بدن معمولاً به بیش از 40 درجه سانتیگراد برسد و سیستم تنظیم دمای بدن از کار بیفتد، گرمازدگی رخ می دهد. این وضعیت می تواند در مدت زمان کوتاهی منجر به آسیب دائمی به مغز، قلب، کلیه ها، کبد و سایر اندام ها شود. علائم هشدار دهنده عبارتند از:
سردرگمی یا رفتار غیر طبیعی
اختلال گفتار
بیهوشی
تشنج
پوست بسیار گرم (که ممکن است خشک یا هنوز عرق کرده باشد)
تنفس سریع
ضربان قلب بالا
گرمازدگی یک اورژانس واقعی است. در صورت مشاهده این علائم باید فوراً با اورژانس تماس بگیرید و فرد را تا رسیدن اورژانس به سایه یا محیط خنک منتقل کنید، لباس های اضافی را بردارید و با آب خنک یا کمپرس سرد دمای بدن را به خصوص در ناحیه گردن، زیر بغل و کشاله ران کاهش دهید. مایعات نباید به افراد بیهوش داده شود.
چه کسانی بیشتر در معرض خطر هستند؟
هر کسی ممکن است به بیماری ناشی از گرما مبتلا شود، اما خطر در این گروهها بیشتر است:
سالمندان
کودکان، به ویژه نوزادان
افراد مبتلا به بیماری های قلبی، ریوی یا کلیوی
بیماران مبتلا به دیابت
افرادی که دیورتیک ها، داروهای فشار خون خاص یا داروهای روانپزشکی مصرف می کنند.
چگونه در روزهای بسیار گرم از خود محافظت کنیم؟
در روزهای هشدار گرما، توصیه های متخصص شامل موارد زیر است:
از فعالیت های سنگین در فضای باز تا حد امکان بین ساعت 10 صبح تا 4 بعد از ظهر خودداری کنید.
حتی قبل از اینکه احساس تشنگی کنید به طور منظم آب بنوشید.
لباس های سبک، نخی و گشاد بپوشید.
در محیط های دارای تهویه مطبوع یا دارای تهویه مطبوع بمانید.
فعالیت ورزشی را به ساعات اولیه صبح یا بعد از غروب آفتاب منتقل کنید.
هرگز کودکان، افراد مسن یا حیوانات خانگی را حتی برای چند دقیقه در ماشین پارک شده رها نکنید.
اگر احساس ضعف، سرگیجه یا حالت تهوع داشتید، فورا به یک مکان خنک بروید و استراحت کنید.
به گفته پزشکان، در امواج گرما به خصوص زمانی که رطوبت هوا زیاد است، توجه به علائم اولیه بیماری های ناشی از گرما می تواند از گرمازدگی و مرگ جلوگیری کند.
