رانت وام های نجومی در جیب چه کسانی رفت؟

آخرین اطلاعات منتشر شده از سوی بانک مرکزی از فهرست «کلیه تسهیلات و تعهدات» شبکه بانکی تا پایان خرداد 1405، تصویر روشنی از توزیع منابع بانکی بین شرکت‌های بزرگ کشور به دست می‌دهد. این آمارها نشان می دهد که هر بانک به کدام شرکت یا گروه اقتصادی بیشترین تسهیلات و تعهدات را ارائه کرده است و سهم ذی نفعان اصلی از وجوه بانکی چقدر است.

اخبار بورس:

وقتی نرخ تورم در کشوری به 60 تا 70 درصد می رسد، بازپرداخت وام با نرخ بهره «20 و کسری» منطقی به نظر نمی رسد. مگر اینکه بدانیم این پول از جیب چه کسی به حساب چه کسی واریز می شود.

واقعیت این است که در شرایطی که نرخ تورم بیش از سه برابر نرخ سود بانکی است، ارائه چنین تسهیلاتی به معنای «بخشیدن» بخش بزرگی از ارزش پولی برای بازپرداخت بلندمدت است. به عبارت دقیق تر، با این نرخ سود واقعی منفی (تفاوت فاحش بین نرخ سود اسمی و تورم)، بانک در واقع به تسهیلات گیرندگان یارانه پنهانی می دهد. این یارانه نه از بودجه دولتی، بلکه از کیف پول سپرده گذاران خرد تامین می شود. کسانی که پولشان هر روز به بانک سرازیر می شود تا بتوانند به شرکت های بزرگ و ثروتمند وام های نجومی بدهند.

حال وقتی در فهرست تسهیلات بانک‌های بزرگ می‌بینیم که هزاران منبع ارزان به تعداد محدودی از شرکت‌های خاص (و گاهی خود بانک‌ها) سرازیر می‌شود، دیگر نمی‌توان این فرآیند را چیزی جز رانت نامید. اجاره با بهره منفی؛ اجاره بدون توجیه اقتصادی که بر اساس «اتصال» و «دسترسی» توزیع می شود. در زیر نگاهی به آمار رسمی بانک مرکزی می اندازیم تا ببینیم این وام های سود نجومی 20 درصدی دقیقا به جیب چه کسانی ختم شد.

اهمیت این آمار در این است که منابع بانک ها عمدتاً از سپرده های مردم تشکیل شده است و نحوه تخصیص این منابع یکی از شاخص های مهم ارزیابی عملکرد سیستم بانکی است. تمرکز بالای وام در میان تعداد محدودی از اشخاص حقوقی یا شرکت های وابسته، همواره مورد توجه کارشناسان اقتصادی و نهادهای نظارتی بوده است. این به این دلیل است که می تواند ریسک اعتباری بانک ها را افزایش دهد و دسترسی سایر فعالان اقتصادی به منابع مالی را محدود کند.

براساس اعلام بانک مرکزی، بانک ملت بیشترین حجم تسهیلات و تعهدات عمده را به شرکت ملی مناطق نفت خیز جنوب اعطا کرده است. مجموع تسهیلات و تعهدات این شرکت نزد بانک ملت بالغ بر 2000793.34 همت می باشد که با سایر بانک ها و تسهیلات گیرندگان تفاوت چشمگیری داشته و در راس این لیست قرار دارد.

در رتبه دوم بانک پاسارگاد قرار دارد که 408.91 همات از منابع خود را در اختیار شرکت مادر تخصصی توسعه معادن و صنایع معدنی خاورمیانه (MIDCO) قرار داده است. این رقم دومین تسهیلات و تعهد بزرگ ثبت شده توسط بانک های کشور است.

تمرکز وام در شرکت وابسته؛ یک سوال در مورد سیاست های اعتباری بانک پاسارگاد

بررسی این آمار نشان می دهد که عمده تسهیلات بانک پاسارگاد به میدکو بوده است. شرکتی که یکی از مجموعه های وابسته به گروه مالی پاسارگاد محسوب می شود. درحالی‌که منابع بانک‌ها عمدتاً از محل سپرده‌های عموم مردم تأمین می‌شود، تمرکز بیش از ۴۰۸ همات از منابع یک بانک در یک شرکت وابسته این سؤال را ایجاد می‌کند که سیاست اعتباری این بانک تا چه اندازه با توزیع متوازن منابع در بخش‌های مختلف اقتصاد سازگار است؟

اگرچه اعطای تسهیلات به شرکت های بزرگ در طرح های سرمایه گذاری در نظام بانکی امری رایج است، اما موضوع تضاد منافع و میزان تمرکز اعتبار بیش از گذشته که بخش قابل توجهی از منابع به شرکت های تابعه بانک تخصیص داده می شود، اهمیت دارد. از این منظر عملکرد بانک پاسارگاد در تخصیص منابع به میدکو می تواند یکی از موارد قابل بررسی توسط رگولاتورها و تحلیلگران بازار پول باشد.

هر بانک بزرگترین تسهیلات خود را به کدام نهاد اختصاص داده است؟

بر اساس اطلاعات منتشر شده از سوی بانک مرکزی، عمده دریافت کنندگان تسهیلات و تعهدات از بانک های بزرگ عبارتند از:

بانک ملت: شرکت ملی مناطق نفت خیز جنوب (2793.34 همت)

بانک پاسارگاد: مادر تخصصی توسعه معادن و صنایع معدنی خاورمیانه (MIDCO) (408.91 Hems)

بانک صنعت و معدن: تولید برق در مپنا گانوج (همتی 168.80)

بانک خاورمیانه: پالایشگاه پترو کنگان (78.17 Hems)

بانک تجارت: سرمایه گذاری در صنعت برق و آب صبا (67.37 همت)

بانک اختازنوین: اهداف سرمایه گذاری (52.37 همات)

بانک رفاه: موسسه تامین اجتماعی (33.62 همت)

بانک شهر: سازمان جوامع و دهیاری های کشور (25.31 همت)

بانک گردشگری: سرسراکم خرد تیوان (23.86 همت)

بانک ایرانزمین: توسعه تجارت دیتام (22.56 Hems)

بانک پارسیان: گروه مپنا (21.41 همت)

بانک مسکن: گروه قطعات خودرو اعظم (18.52 همت)

بانک دی: سازمان اقتصادی کوثر (17.07 Hammat)

بانک کشاورزی: ​​قند شهدای دزفول (15.99 همت)

بانک سامان: کوبل دارو (10.74 همات)

بانک سینا: گسترش صنایع معدنی کاوه پارس (10.10 همت)

بانک سرمایه: صندوق ذخیره فرهنگیان (9.78 همت)

بانک ملی: گروه توسعه اقتصادی ملل (9.61 همت)

بانک توسعه تعاون: شرکت تولیدی آربین مهر باد (5.89 سجاف)

بانک کارآفرین: مهندسی و ساختمان جهانپارس (3.95 همت)

پست بانک: گروه ارتباطات و فناوری اطلاعات شاتل (3.68 همت)

لزوم شفافیت بیشتر در تخصیص منابع بانکی

انتشار مستمر اطلاعات تسهیلات و تعهدات کلان گام مهمی در جهت افزایش شفافیت نظام بانکی است. اما تنها انتشار آمار کافی نیست. بررسی کیفیت تخصیص این منابع، میزان تمرکز اعتبار، نسبت افراد و شرکت های وابسته و همچنین ارزیابی تأثیر این نهادها بر تولید، اشتغال و بازگرداندن منابع به شبکه بانکی از اهمیت بیشتری برخوردار است.

تمرکز بالای منابع در تعداد محدودی از شرکت ها، به ویژه در مواردی که رابطه مالکیت یا مدیریتی بین بانک و دریافت کننده تسهیلات وجود دارد، ممکن است سوالاتی را در مورد اثربخشی سیاست های اعتباری، مدیریت ریسک و رعایت اصول حاکمیت شرکتی ایجاد کند. بنابراین انتظار می رود علاوه بر انتشار این اطلاعات، تحلیل دقیق تری از تخصیص منابع و نظارت مستمر بر امکانات کلان نیز در دستور کار نهادهای نظارتی قرار گیرد.