«تکیه کوچک تجریش» و ماجرای عاشقانه تراژیک ناصرالدین شاه و جیران
بر اساس برخی نوشته ها، شاه قاجار او را در یکی از مهمانی های مادرش دید و از صمیم قلب عاشق جیران شد.
دهه ها و حتی قرن ها تجریش بهشت و باغ های پاکیزه برای مردم تهران بوده است. زندگی جماعت تهرانی است، وقتی می خواهند دلشان را کمی صاف کنند و از سختی روزگار بکاهند، دست خانواده و بچه هایشان را می گیرند و راهی این خطه شمالی می شوند. خدا وکیل هر چه بخواهی است و از بازار بی نظیرش تا امامزاده صالح (علیه السلام) و موزه های متعدد و کوچه های باریک و درختانش مثل آهن ربا تو را جذب می کنند.
اما در این مقاله صحبت از تجریش بهانه ای است برای نوشتن از تقیه کوچک تجریش که البته شما بهتر از من می دانید که تجریش ۲ تقیه دارد و انشالله در مناسبتی دیگر به تقیه بزرگ آن نیز خواهیم پرداخت. اما تاخی کخ ارتباط جالبی با جیران فروغ السلطنه، همسر سوگلی ناصرالدین شاه دارد.
هر چه بگوییم، از وسعت و عمق عشق ناصرالدین شاه به جیران یا فروغ السلطنه کم گفته ایم. جیران آنقدر در دل شاه نفوذ و احترام داشت که با وجود نداشتن اصل و نسب جیران، دو بار فرزندان خود را که البته عمر زیادی نداشتند، به ولیعهدی برگزید. اما امان از بدشانسی روزگار، خود جیران در حالی که تنها ۱۳ سال از سلطنت ناصرالدین شاه می گذشت، بر اثر بیماری سل جان باخت.
تبار جیران
جیران که به تجریشی معروف بود و اهل روستای جعفر آباد در شمال تجریش بود، فرزند محمدعلی تجریشی نجار ساده این ناحیه شمالی تهران بود. (به گفته عباس امانت) جیران در اصل رقصنده و رامشگر گروه مهد علیا، مادر ناصرالدین شاه بود و شاه قاجار وقتی او را در یکی از مهمانی های مادرش دید، با جان و دل عاشق جیران شد و او را کنیز خود کرد.
البته دلبستگی شاه قاجار به جیران محدود به خود نبود، بلکه پدر جیران محمدعلی نیز به حکومت شمیران منصوب شد و برادر جیران نیز با وجود بی سوادی به سمت تخت اختصاصی ناصرالدین شاه برگزیده شد. ناصرالدین شاه حتی دستور داد برای پدر جیران نسب خیالی ایجاد کنند و میرزا آقا خان نوری در شجره نامه ای غلط نسب پدر جیران محمدعلی تجریشی را به هلاکو خان مغول رساند.
معماری سازه
گفته می شود که تکیه کوچک در اواسط سلطنت ناصرالدین شاه در سال ۱۲۸۳ هجری قمری به دستور محمدعلی پدر جیران به مساحت بیش از ۵۰۰ متر مربع در دو طبقه ساخته شده است. زمین تکیه گاه مستطیل شکل است و دو ضلع بلند آن در جبهه شرقی و غربی است. این مستطیل به طرحی هشت ضلعی با پخ کمی در گوشه ها تبدیل شده است. داخل و خارج بنا با کتیبه و کاشی تزئین شده است.
قسمت داخلی تکیه با آجر و در بعضی جاها با سیمان پوشیده شده است. استفاده از آجر سه سانتی در نمای جنوبی (برخلاف سایر نماها) و نصب پنجره های فلزی تیز در طبقه دوم از زیبایی این نما و هماهنگی آن با سایر قسمت ها کاسته است. همچنین تمامی درها و پنجره های طبقه همکف فلزی و در تضاد با فضای تکیه به عنوان مکانی قدیمی است.
در اطراف تکیه ۱۱ غرفه در طبقه همکف و حدود ۱۲ طاق در طبقه دوم وجود دارد. تالار تکیه با سقف بلند در ضلع شمالی و پله های منتهی به زیرزمین (وضو) و درب نمازخانه مسجد جامع در ضلع جنوبی قرار دارد. می گویند در قدیم در ضلع جنوبی آبخوری وجود داشته که امروزه فضایی خالی در کنار درب مسجد است. تالار تکه حدود ۱.۵ متر از سطح زمین بالاتر است. بالای تالار طاق ندارد و کتیبه ای به خط نستعلیق در دو ردیف بر پیشانی آن نقش بسته است. همچنین در انتهای شمالی ضلع غربی در چوبی دیده می شود که به کوچه ای باریک و کوتاه باز می شود.
مراسم تشییع پیکر مطهر شهدا
مراسم نخل گردانی در تکیه کوچک انجام می شود. تکیه دارای دو نخل کوچک است که در مراسم با ائمه و گل و گیاه تزئین می شود. یکی از این نخل ها حدود ۶۰ سال پیش ساخته شده و دیگری قدیمی تر است. در روز عاشورا سادات و جوانان نخل را به صحن می آورند و در اطراف صحن می چرخانند. همچنین به گفته اهالی محل، در گذشته تکه تختی داشته است که در وسط آن حوضی با پمپ آب تعبیه شده بود و در حین برگزاری مراسم، حوض را با تخته چوبی می پوشاندند. حدود ۳۰ سال پیش تخت تختی برداشته شد و امروز تخته صحن تخت ندارد. و نکته آخر اینکه شاهکار معماری ایرانی زمانی مشخص می شود که بدانید سقف این تکه بدون ستون است.
منبع: عصر ایران
