شبی که تهران نخوابید | روایتی از دو بازی سرنوشتساز تیم ملی فوتبال ایران و اسرائیل
به گزارش افق میهن، ورزش در دنیای مدرن هیچ گاه عرصه ای کاملاً خالی از سیاست نبوده است. تاریخ نشان داده است که میادین ورزشی اغلب به صحنه هایی برای نمایش تعارضات هویتی، ایدئولوژیک و ملی تبدیل می شوند. این پدیده در جوامعی که سابقه رویارویی عمیق سیاسی با بازیگران بین المللی دارند ابعاد حادتری به خود می گیرد و ایران دوران پهلوی یکی از بارزترین نمونه های این حکومت تاریخی است.
در دهه 1350 روابط ایران و اسرائیل وارد مرحله جدیدی شد. همکاری های استراتژیک اقتصادی، نظامی و اطلاعاتی دو کشور زمینه ساز روابط نزدیک رژیم پهلوی با تل آویو شد. اما این روابط رسمی و دولتی در تضاد آشکار با وجدان جمعی جامعه ایران بود که به دلایل مذهبی، تاریخی و همبستگی با آرمان فلسطین، نگاهی خصمانه به اسرائیل داشت. این شکاف عمیق بین کنش سیاسی حکومت و باورهای عمومی، بستر مناسبی را برای بروز تنشهای پنهان اجتماعی فراهم کرد. تنش هایی که گاه در قالب اتفاقات به ظاهر غیرسیاسی مانند مسابقه فوتبال به منصه ظهور می رسید و ابعاد جدیدی از کشمکش مردم و حکومت را آشکار می کرد.
فوتبال به عنوان پرطرفدارترین ورزش جهان از دیرباز در ایران جایگاه ویژه ای در بین اقشار مختلف جامعه داشته است. اما آنچه این ورزش را به ابزاری برای کنش جمعی در چارچوب سیاسی ایران پیش از انقلاب تبدیل کرد، نه تنها شوق پیروزی، بلکه امکان تخلیه احساسات سرکوب شده سیاسی در محیطی نسبتا امن بود. استادیوم ها با حضور گسترده و پوشش رسانه ای نسبتاً گسترده خود، فرصتی استثنایی برای ابراز نارضایتی عمومی بدون مواجهه مستقیم با سرکوب امنیتی تمام عیار فراهم کردند. در چنین فضایی تقابل دو تیم ملی ایران و اسرائیل به ویژه در اواخر دهه 1340 نقطه عطفی شد که تماشاگران ایرانی نه به عنوان هواداران صرف فوتبال، بلکه به عنوان فعالان سیاسی عرصه را به عرصه ای برای اعلام موضع خود نسبت به اسرائیل، رژیم پهلوی و حتی نظم منطقه ای مطلوب غرب تبدیل کردند.
بیشتر بخوانید:
ویدئویی از بازیگران زن معروف با لباس تیم ملی کشورشان را ببینید
وکیلی که فوتبال را فتح کرد زنی که در جام جهانی از رونالدو مشهورتر است الئونورا اینکاردونا کیست؟
آنچه در زیر می آید گزارشی مستند از دو مسابقه سرنوشت ساز فوتبال ایران و اسرائیل در سال های 1347 و 1349 است. اتفاقاتی که در نگاه اول تنها دو مسابقه ورزشی هستند، اما در لایه های عمیق خود، داستان شکل گیری هویت سیاسی مستقل از اراده قدرت حاکم را به تصویر می کشند و همچنین کارکرد نمادین ورزش در جوامع بسته سیاسی را به نمایش می گذارند.
اگرچه اکثر تحلیل گران معتقدند زمین فوتبال نباید آینه تمام نمای مناسبات سیاسی باشد، اما واقعیت های تاریخی ایران نشان می دهد که این قاعده دارای استثنائات اندک اما معنادار است. هر زمان که نام تیم اسرائیل در جدول مسابقات به چشم می خورد، نگاه تماشاگران ایرانی عوض می شد و خاطره ای که در ذهن آنها می ماند بیشتر سیاسی است تا ورزشی.
اوج مبارزات اسلامی در ایران همزمان با اوج گیری احساسات ضد صهیونیستی بود. این احساسات که ریشه در باورهای مذهبی و خاطره همکاری نزدیک رژیم پهلوی با تل آویو داشت، بارها محمدرضا شاه را در موقعیت دشواری قرار داد. به خصوص زمانی که دلیل این عصبانیت یک رویداد عمومی مانند یک مسابقه ورزشی بود.
مهم ترین و به یاد ماندنی ترین این تقابل ها در اردیبهشت بود که در سال 1347 در ورزشگاه امجدیه شکل گرفت. یک روز قبل از بازی موجی از شایعات فضای شهر را پر کرد: می گفتند حبیب الله الغنیان، سرمایه دار معروف جامعه کلیمیان، انبوهی بلیت – حدود ده هزار – خریده و به صورت رایگان بین یهودیان تهران توزیع کرده است.
این پیشنهاد در سندی که در تاریخ 28/2/1347 به ثبت رسیده آمده است: «حبیب الغنیان بر اساس اطلاعات واصله، ده هزار بلیت جام ملت های آسیا را پیش خرید و بین گلیمیان توزیع کرده است». در همین سند نگرانی از احتمال درگیری بین مخاطب ایرانی و اقلیت یهودی به وضوح مطرح شده و پیشبینی میشود که چنین فضایی به تنشهای قومیتی دامن بزند.
ساعت شش شب بیست و نهم اردیبهشت در حضور بیش از چهل هزار نفر بازیکنان دو کشور مقابل هم قرار گرفتند و ایران موفق شد با دو گل اسرائیل را شکست دهد. روزنامه اطلاعات در شرح شور پس از این برد از شب بی خوابی پایتخت نوشت؛ شبی که مردم تا صبح در خیابان ها ماندند و جشن گرفتند.
چیزی که این مسابقه را از یک رویداد ورزشی معمولی متمایز می کرد، تعداد زیادی اعلامیه و جزوه بود که ساعاتی قبل از شروع بازی بین هواداران در محوطه بیرونی ورزشگاه پخش شد. بر اساس گزارشی که یکی از افسران ساواک از منبعی ناشناس نقل می کند، مردم با این تراکت ها آشکارا انزجار خود را از اسرائیل اعلام کردند و این رفتار بازتاب خشم عمیق آنان از این رژیم بود.
اما این آخرین دیدار دو تیم نبود. در بهار 1349 (21 فروردین) تقابل دیگری در همین ورزشگاه بین تیم تاج تهران و هاپوئل تل آویو برگزار شد که باز هم با پیروزی ایرانی ها همراه بود. اما این مسابقه خشم بیشتری را برانگیخت. پس از سوت پایان، جمعیت ورزشگاه را ترک کردند، به سمت دفتر شرکت هواپیمایی العال حرکت کردند، آن را با سنگ پرتاب کردند و خیابان های اطراف را با شعارهای تند علیه آمریکا و اسرائیل به صحنه اعتراض تبدیل کردند.
این اتفاقات شاه را به شدت عصبانی کرد. اسدالله علم در دفتر یادداشت خود توضیح داده است که وقتی محمدرضا شاه را ملاقات کرد، او را بسیار ناراحت و عصبانی دید. شاه دلیل این را بیان کرده بود که شعارهایی که در خیابان ها مطرح می شود به نظر او رنگ کمونیستی دارد و چنین واکنشی برای یک مسابقه فوتبال نامتناسب و مشکوک است. وی همچنین از ناتوانی نیروهای امنیتی در شناسایی ریشه این تحرکات ابراز تاسف کرد.
یکی دیگر از شاهدان مصطفی حائری زاده که در متن حوادث آن روزها حضور داشت، صحنه های مختلفی را بیان می کند: از قطعی برق در برخی نقاط شهر، خیابان های پر از جمعیت در چهارراه ولیعصر، اشعار طنز علیه صهیونیست ها، بوق زدن مداوم بوق ماشین ها و حتی تمام شدن شیرینی در تمام قنادی های شهر می گوید. به گفته وی، بازیکنان اسرائیل فردای آن روز با شدیدترین تدابیر امنیتی کشور را ترک کردند و این تجربه به دستگاه حاکم ثابت کرد که جایی برای اسرائیل در بین مردم ایران نیست.
پس از انقلاب اسلامی و به دلیل عدم به رسمیت شناختن اسرائیل توسط رژیم جدید، ورزشکاران ایرانی از رقابت با نمایندگان این رژیم در تمامی رشته ها خودداری کردند. این مقام بعدها الهام بخش تعدادی از ورزشکاران آزاده جهان شد و به یک سنت اخلاقی – سیاسی در عرصه ورزش تبدیل شد.
نتیجه گیری
بازی های فوتبال ایران و اسرائیل در سال های 1347 و 1349 نقطه عطفی در تاریخ تحولات سیاسی اجتماعی ایران قبل از انقلاب محسوب می شود. این اتفاقات نشان داد که چگونه یک پدیده به ظاهر غیرسیاسی می تواند به بستری برای نارضایتی جمعی و ابراز مخالفت با سیاست های دولت تبدیل شود. در واقع تماشاگران ایرانی با استفاده از فضای مسابقه فرصتی یافتند تا نفرت خود را از رژیم صهیونیستی و نارضایتی پنهان خود را از سیاست های خارجی دولت وقت نشان دهند.
آنچه در اسناد برجای مانده از ساواک و خاطرات شخصیت های آن دوران بر آن تأکید شده است، این نکته ظریف است که مردم سال ها قبل از انقلاب هویتی مستقل از اراده شاه در مسئله فلسطین تشکیل داده بودند و این هویت در حوادث نادر تاریخی مانند این مسابقات تجلی یافت. از این منظر نمی توان نقش ورزش را در شکل گیری گفتمان مقاومت و مخالفت مدنی در ایران معاصر نادیده گرفت. این تقابلهای ورزشی اگرچه در نگاه اول تنها دو مسابقه فوتبال به نظر میرسد، اما در واقع راوی بخش مهمی از هویت سیاسی ایرانیان در مواجهه با دنیای اطراف هستند.
