مثل قورباغه در آب جوش؛ آیا هوش مصنوعی آرام آرام درحال ربودن توان ذهنی ما است؟
زومیت: هوش مصنوعی کارها را سریعتر و آسانتر میکند، اما تحقیقات جدید نشان میدهد که این راحتی ممکن است به قیمت کاهش تواناییهای ذهنی باشد.
این روزها هوش مصنوعی به ابزاری بی رقیب برای سرعت بخشیدن به کارهای ذهنی تبدیل شده است. از نوشتن و یادگیری تا حل مسائل پیچیده. اما آیا این میانبر هوشمند قیمت پنهانی دارد؟ یک مطالعه جدید هشدار می دهد که استفاده از هوش مصنوعی می تواند تأثیری تدریجی اما عمیق بر توانایی های شناختی انسان داشته باشد.
به گفته محققان، کمک گرفتن از هوش مصنوعی می تواند عملکرد فوری افراد را بهبود بخشد، اما این بهبود هزینه سنگینی برای توانایی های ذهنی دارد. آنها دریافتند که حتی پس از حدود ۱۰ دقیقه استفاده از هوش مصنوعی برای حل یک مشکل، اگر ابزار به طور ناگهانی از بین برود، افراد نه تنها عملکرد بدتری نسبت به افرادی داشتند که اصلاً از هوش مصنوعی استفاده نکرده بودند، بلکه زودتر نیز دست از کار کشیدند.
به گفته Futurism، در مطالعه جدید، تمرکز بر روی «وظایف شناختی که نیاز به استدلال دارند» بود. این نوع فعالیت ها شامل مجموعه ای از وظایف ذهنی مانند نوشتن، خواندن، برنامه نویسی و حتی تولید ایده های جدید از طریق طوفان فکری است. چنین فعالیت هایی معمولاً نیازمند درگیری فعال مغز، آزمون و خطا و تحمل دشواری هستند و این عوامل نقش مهمی در یادگیری عمیق و پایدار دارند.
محققان هشدار می دهند که اگر افراد به طور مداوم این نوع فعالیت ذهنی را به هوش مصنوعی بسپارند، ممکن است به تدریج «عضلات شناختی» خود را از دست بدهند. این مفهوم به طور استعاری به توانایی هایی مانند تمرکز، پشتکار، استدلال و حل مسئله اشاره دارد که با تمرین تقویت می شود و در صورت عدم استفاده ضعیف می شود.
در توضیح این وضعیت، محققان از تمثیل قورباغه در حال جوش استفاده می کنند. در این مَثَل، اگر قورباغه را در آب سردی قرار دهند که آرام آرام گرم می شود، متوجه خطر نمی شود و در نهایت می میرد. به همین ترتیب، استفاده تدریجی و مداوم از هوش مصنوعی ممکن است تواناییهای شناختی افراد را بدون اینکه متوجه شوند تضعیف کند. استفاده از هوش مصنوعی ممکن است در یک زمان ارزان به نظر برسد، اما اثر تجمعی در طول زمان می تواند قابل توجه و حتی هشدار دهنده باشد.
در مرحله اول، محققان حدود ۳۵۰ نفر را در ایالات متحده افق میهن کردند. از این افراد خواسته شد تا مجموعه کوتاهی از مسائل مربوط به کسرها را حل کنند. بیش از نیمی از شرکت کنندگان به طور تصادفی به یک ربات چت ساخته شده بر اساس مدل زبان GPT-5 دسترسی پیدا کردند و به سوالات پاسخ های صحیح داده شد. افراد دیگری در گروه کنترل قرار گرفتند و بدون استفاده از هوش مصنوعی مسائل را حل کردند.
در ابتدای آزمایش، افرادی که به چت بات دسترسی داشتند، عملکرد بهتری داشتند و میتوانستند مشکلات را سریعتر و راحتتر حل کنند. اما در میانه آزمایش، دسترسی این افراد به هوش مصنوعی ناگهان قطع شد. در این مرحله، عملکرد آنها به سرعت کاهش یافت و در مقایسه با گروهی که از ابتدا بدون هوش مصنوعی کار می کردند، به نتایج ضعیف تری دست یافتند. همچنین تمایل آنها به ادامه و تلاش برای رویارویی با مسائل دشوار کاهش یافت.
در مرحله دوم، محققان همان آزمایش را با گروه بزرگتری از حدود ۶۷۰ نفر تکرار کردند. در این آزمایش شرکت کنندگان به دو گروه تقسیم شدند و تنها یکی از گروه ها به چت بات دسترسی داشت. مانند مرحله قبل، دسترسی به هوش مصنوعی در میانه کار قطع شد. نتایج یک بار دیگر نشان داد که عملکرد و ماندگاری افرادی که به هوش مصنوعی وابسته شده بودند پس از قطع دسترسی کاهش یافت.
در آزمایش سوم که با حدود ۲۰۰ نفر انجام شد، نوع تکالیف تغییر کرد و به جای مسائل ریاضی، از شرکت کنندگان خواسته شد به سوالات درک مطلب پاسخ دهند. نتایج این مرحله نیز مشابه بود و نشان داد که اثرات مشاهده شده محدود به ریاضیات نیست، بلکه می تواند در سایر حوزه های شناختی نیز رخ دهد.
در توضیح نتایج، راچیت دوبی، استادیار دانشگاه کالیفرنیا، لس آنجلس و یکی از نویسندگان این مطالعه، میگوید: «وقتی هوش مصنوعی از مردم گرفته میشود، مشکل فقط این نیست که آنها پاسخهای اشتباه میدهند، بلکه بسیاری از آنها حتی نمیخواهند مشکل را بدون کمک حل کنند. به عبارت دیگر، کاهش پایداری هوش مصنوعی یکی از مهمترین پیامدهای وابستگی به هوش مصنوعی است.
نتایج نشان داد که روش استفاده از هوش مصنوعی نیز حائز اهمیت است. افرادی که از چت بات صرفا برای دریافت پاسخ نهایی استفاده می کردند، پس از قطع دسترسی، عملکرد بدتری داشتند. در مقابل، کسانی که از آن برای دریافت راهنمایی، سرنخ یا توضیحات استفاده می کردند، بهتر می توانستند خود را با شرایط جدید وفق دهند. این یافته نشان می دهد که استفاده فعال و یادگیرنده از هوش مصنوعی می تواند تا حدودی از اثرات منفی آن بکاهد.
دبی نیز نگران عواقب طولانی مدت این روند است. به گفته وی، اتکای بیش از حد به چت بات ها ممکن است باعث کم حوصلگی افراد شود و حتی یک وابستگی رفتاری ایجاد کند که شباهت هایی به اعتیاد دارد. اما مهمتر از آن تاثیر این وابستگی بر اعتماد به نفس و درک افراد از توانایی هایشان است.
محققان در پایان تاکید می کنند که با استفاده روزافزون از هوش مصنوعی، لازم است نگاه دقیق تری به نقش آن در زندگی انسان داشته باشیم. آنها پیشنهاد می کنند که به جای تمرکز بر روی کارهایی که انسان ها با کمک هوش مصنوعی می توانند انجام دهند، باید به این سوال نیز توجه کنیم که بدون آن چه توانایی هایی دارند و چگونه می توان این قابلیت ها را حفظ و تقویت کرد.
