گوشوارههای باستانی ایران بر گوش زندایا؛ چطور استفاده از هنر ایرانی در تبلیغ «اودیسه» جنجالی شد؟
یورو نیوز: زندایا که نقش الهه آتنا را در فیلم کریستوفر نولان بازی می کرد، در مراسم معرفی این فیلم در لندن از گوشواره های ساخته شده از آثار باستانی ایران مربوط به حدود 700 سال قبل از میلاد مسیح استفاده کرد.
واکنش ها به سرعت آغاز شد و باستان شناسان استفاده از این آثار با ارزش و فرهنگی مهم را به عنوان ابزاری برای تبلیغ یک فیلم هالیوودی محکوم کردند. آنها این اقدام را «مصادره» سهم ایران در میراث تمدن بشری توصیف کردند.
این گوشواره متعلق به گالری و کلکسیونر هنری “بارون لندن” در منطقه میفر لندن است. در وب سایت این گالری آمده است: «این گالری که به حفظ محرمانه بودن شهرت دارد، به طور خصوصی با مجموعه داران، املاک و مؤسسات همکاری می کند تا آثار مهم را شناسایی کرده و در اختیار خریداران قرار دهد».
طبق بیانیه رسمی بارون، این آثار در سال 2025 از جواهرساز دیگر لندنی به نام گلن اسپیرو خریداری شده و «منسوب به گنج زیوا است؛ مجموعه ای که در اواخر دهه 1940 در شمال غرب ایران کشف شد.
گنجینه زیویه مجموعه ای از اشیای طلا، نقره، برنز و سفال بود که در سال 1947 کشف و توسط چوپانان غارت شد. بر اساس یک مقاله تحقیقاتی منتشر شده در سال 2015، قطعات باقی مانده از این گنجینه در دهه 1960 در بازارهای عتیقه خارج از ایران فروخته شد و اکنون در موزه ها و مجموعه های خصوصی مختلف پراکنده است.
سوزان بابایی، استاد تاریخ هنر در موسسه کورتولد لندن که اصالتا ایرانی دارد، میگوید: «تکهکننده است که میبینیم هیچکس حتی فکرش را هم نمیکرد که ممکن است ایده خوبی نباشد».
وی با ابراز “عصبانیت” خود از شنیدن این اشیاء باستانی توسط زندیا، گفت: به نظر می رسد کسانی که لباس و جواهرات افراد مشهور را افق میهن می کنند و آنها را به نماد زیبایی، قدرت و بیان فرهنگی یک فیلم تبدیل می کنند، از آگاهی و حساسیت فرهنگی کافی برخوردار نیستند. نمایندگان زندایا و طراح لباس او برای اظهار نظر تماس گرفته اند، اما هنوز پاسخی نداده اند.
این مناقشه در حالی رخ می دهد که موسسات غربی که از آثار باستانی نگهداری می کنند نیز زیر ذره بین هستند. موزه بریتانیا سال هاست که به دلیل نگهداری مفرغ های غارت شده بنین، الواح مقدس اتیوپی و سنگ مرمرهای پارتنون مورد انتقاد قرار گرفته است.
در سال 2022، کیم کارداشیان در مراسم مت گالا لباسی متعلق به مرلین مونرو به تن کرد. اسکات فورتنر، کلکسیونر مصنوعات مونرو، در آن زمان به بی بی سی گفت: “وقتی قطعه ای با چنین اهمیت تاریخی را خریداری می کنید، باید به تعهد خود برای محافظت و حفظ آن احترام بگذارید… و به وضوح این اتفاق نیفتاد.” البته صاحبان این لباس هرگونه آسیب به آن را تکذیب کردند.
آنلیس بائر، باستان شناس و تهیه کننده ای که ویدئوی او درباره گوشواره های زندایا با انتقاد برخی از کاربران به دلیل توجیه استفاده از این مصنوعات مواجه شد، گفت: مسئله اخلاقی اصلی این است که “خود گوشواره ها از مصنوعات غارت شده ساخته شده اند.”
وی افزود: اینکه زندایا از آنها استفاده کرده یک موضوع فرعی است اما به دلیل اینکه او این گوشواره ها را روی فرش قرمز یکی از افتتاحیه های مهم سینمای دنیا زده است، این موضوع به شکلی بی سابقه توجه افکار عمومی را به خود جلب کرده است.
بارون در بیانیه ای گفت که گوشواره ها “مسئولانه بر اساس سوابق مستند مالکیت و مطابق با تمام الزامات قانونی نگهداری می شوند.”
اما بابایی معتقد است که این زیورآلات احتمالا «مفاهیم معنوی بسیار مهمی» داشته اند و می گوید: «اینها اشیایی نیستند که برای استفاده به عنوان زیور ساخته شده باشند… بخشی از میراث بشری و میراث جهانی هستند، نه فقط وسایل تزئینی.
به گفته وی، استفاده از این گوشواره ها باعث شده تمام معنای آن از بین برود و در عمل «میراث فرهنگی ایران باستان مصادره، کاهش و برای بشریت دگرگون شود».
زمان وقوع این حادثه خشم منتقدان را نیز برانگیخته است. بابایی این وضعیت را دیوانه کننده توصیف کرد و گفت: در حالی که تور تبلیغاتی فیلم «ادیسه» به تمجید از آثار باستانی ایران می پردازد، «در عین حال میلیاردها دلار از پول مالیات دهندگان آمریکایی صرف بمباران ایران و تخریب آثار تاریخی و فرهنگی آن می شود».
بارون در بیانیه خود تاکید کرد: هدف از امانت دادن این گوشواره ها هرگز تجاری نبوده است، هدف تجلیل از هنر چشمگیر زرگران باستانی ایران و تشویق مخاطبان به شناخت یکی از بزرگترین سنت های هنری در جهان بوده است.
فیلم «اودیسه» پیش از این به دلیل یکی از لوکیشن های فیلمبرداری اش با انتقاداتی مواجه شده بود. فیلمسازان صحرای غربی خواستار تحریم این فیلم شده اند، زیرا بخشی از آن در شهر دخلا در صحرای غربی اشغالی فیلمبرداری شده است. منطقه ای تحت کنترل مراکش و گاهی از آن به عنوان “آخرین مستعمره آفریقا” یاد می شود.
