راز بقا پس از برخورد سیارک؛ چگونه برخی حیوانات از انقراض بزرگ کرتاسه جان سالم به در بردند؟
حدود 66 میلیون سال پیش، یک سیارک بزرگ به زمین برخورد کرد و وارد یکی از تاریک ترین دوره های تاریخ شد. اما در میان این کشتار جمعی، برخی از گونه ها جان سالم به در بردند.
حدود 66 میلیون سال پیش، زمین یکی از فاجعه بارترین حوادث تاریخ خود را تجربه کرد. برخورد سیارکی عظیم که نه تنها دایناسورهای غیر پرنده را از بین برد، بلکه مسیر زندگی در این سیاره را برای همیشه تغییر داد. این رویداد که پایان دوره کرتاسه را رقم زد، باعث از بین رفتن حدود 75 درصد از گونه های زنده روی زمین شد. با این حال، همه موجودات از بین نرفتند. برخی از حیوانات از جمله گروهی از پرندگان، پستانداران، لاک پشت ها و حتی برخی از حیوانات دریایی به نوعی توانستند از این جهنم جهانی جان سالم به در ببرند.
سالهاست که دانشمندان در تلاش بودهاند تا بفهمند چرا برخی از گونهها در جریان رویداد مورد بحث از بین رفتند و برخی دیگر زنده ماندند. اکنون پژوهشهای دیرینهشناسی و زمینشناسی تصویر دقیقتری از آن دوران ارائه میدهند که نشان میدهد عواملی مانند جثه، نوع تغذیه، رفتار و حتی محل سکونت میتواند تفاوت مرگ و بقا باشد.
بر اساس شواهد زمین شناسی، یک سیارک به قطر تقریباً 10 کیلومتر به زمین برخورد کرد و دهانه عظیم Chicxulub را در شبه جزیره یوکاتان مکزیک ایجاد کرد. انرژی حاصل از برخورد آنقدر زیاد بود که سنگ های مذاب و فوق داغ را به جو پرتاب کرد. زمانی که این مواد به جو برگشتند، دمای لایه های بالایی جو را به حدود 226 درجه سانتیگراد افزایش دادند.
همزمان امواج سونامی عظیمی در خلیج مکزیک شکل گرفت که حتی مناطق دوردست را تحت تاثیر قرار داد. آتشسوزیهای گسترده جنگلها شروع شد و امواج ضربهای ناشی از این برخورد همه چیز را در مسیر آنها نابود کرد. علاوه بر این، مقدار زیادی گرد و غبار و گوگرد وارد اتمسفر شد که باعث کاهش نور خورشید برای سال ها شد. در نتیجه، زمین وارد دوره ای تاریک و سرد شد که گاهی از آن به عنوان «زمستان برخورد» یاد می شود.
تاریکی طولانی مدت فتوسنتز را مختل کرد. گیاهان ناپدید شدند و با از بین رفتن گیاهان، زنجیره های غذایی نیز از بین رفت. بسیاری از گیاهخواران بزرگ و شکارچیانی که به آنها وابسته بودند به زودی منقرض شدند.
کنت لاکوارا، دیرینه شناس و مدیر اجرایی پارک و موزه فسیل ادلمن دانشگاه روآن، معتقد است که اندازه بدن یکی از مهم ترین عوامل تعیین کننده بقا بوده است. به گفته وی، حیوانات غول پیکری مانند تیرانوسوروس رکس، تریسراتوپ، پلسیوسورها و موساسورها تقریبا هیچ شانسی برای زنده ماندن نداشتند.
آن حیوانات غول پیکر نه تنها در برابر موج گرما و انفجار اولیه آسیب پذیرتر بودند، بلکه برای زنده ماندن پس از فاجعه به مقادیر زیادی غذا نیز نیاز داشتند، در حالی که در غیر این صورت به سختی غذا می رسید. موجودات بزرگ نیز نمی توانستند به راحتی در پناهگاه ها یا سوراخ های زیرزمینی پنهان شوند.
در مقابل، حیوانات کوچکتر وضعیت بهتری داشتند. برخی از پستانداران اولیه و مارمولکهایی به اندازه گورکن میتوانند در شکافها و گودالهای زیرزمینی پناه بگیرند و بدون غذا بیشتر زنده بمانند. بسیاری از دانشمندان بر این باورند که توانایی نقب زدن و زندگی در زیر زمین یکی از کلیدهای اصلی بقا در آن دوران بوده است.
محیط های آبی نیز تا حدی از اثرات اولیه برخورد محافظت شده بودند. برخی از لاک پشت ها، ماهی ها و حیوانات آب شیرین توانستند در آب پناه بگیرند و از موج گرما و آتش سوزی در امان باشند. البته این به معنای امنیت کامل نبود چرا که فروپاشی زنجیره غذایی در نهایت به اقیانوس ها رسید.
گروه دیگری که از این فاجعه جان سالم به در بردند اجداد پرندگان امروزی بودند. دایناسورهای پرنده ای که بعداً به پرندگان مدرن تبدیل شدند احتمالاً به دلایل مهمی زنده مانده اند. آنها کوچک بودند، توانایی پرواز داشتند و می توانستند از مناطق ویران شده فرار کنند یا زیستگاه های جدیدی پیدا کنند. همچنین، عضلات قوی قفسه سینه و بال های کارآمد به آنها اجازه حرکت سریع می داد.
یکی دیگر از ویژگی های مهم رشد سریع جوجه ها بود. جوجه هایی که زودتر مستقل شدند فشار کمتری به والدین وارد می کنند. موضوعی که در دوران کمبود شدید مواد غذایی اهمیت زیادی داشت.
پس از این انقراض بزرگ، میانگین اندازه حیوانات روی زمین به طور چشمگیری کاهش یافت. بزرگترین حیوانات خشکی که زنده مانده بودند بیشتر به اندازه گربه های اهلی بودند. در دریاها نیز، بزرگترین بازماندگان به اندازه یک کوسه معمولی بودند.
اما اندازه تنها عامل تعیین کننده نبود. نوع رژیم غذایی نیز نقش مهمی داشت. راجر بنسون، متصدی دیرینه زیست شناسی دایناسورها در موزه تاریخ طبیعی آمریکا در نیویورک، می گوید که موجودات وابسته به گیاه بیشترین آسیب را متحمل شدند زیرا سال ها نور خورشید کاهش یافته بود و گیاهان نمی توانستند فتوسنتز کنند.
حتی برخی از حیوانات کوچک نیز به همین دلیل نابود شدند. برخی از گونه های مارمولک ها و لاک پشت ها با وجود جثه کوچکشان نتوانستند زنده بمانند زیرا رژیم غذایی آنها به گیاهان وابسته بود.
پلانکتون های فتوسنتز کننده، اساس بسیاری از زنجیره های غذایی دریایی، به دلیل کمبود نور خورشید از بین رفت.
شرایط مشابهی در اقیانوس ها وجود داشت. پلانکتون های فتوسنتز کننده، اساس بسیاری از زنجیره های غذایی دریایی، به دلیل کمبود نور خورشید از بین رفت. در نتیجه حیوانات بزرگ دریایی با کمبود شدید غذا مواجه شدند و بسیاری از آنها از گرسنگی مردند.
اما موجوداتی که از بقایای ارگانیک مرده یا ریزه ها تغذیه می کردند شانس بهتری داشتند. Detritus مجموعه ای از مواد آلی مرده و تجزیه شده است که در کف آب یا خاک تجمع می یابد. در آن زمان پس از مرگ گسترده گیاهان و حیوانات، مقدار زیادی از این مواد در محیط وجود داشت.
برخی از اسفنج های دریایی، کوسه ببرهای شنی (Carcharias) و برخی از نرم تنان، از جمله گروهی که بعدها به نرم تنان امروزی (Nautilus pompilius) منتهی شد، توانستند از ریزه ها استفاده کنند و زنده بمانند.
غلات خواران نیز وضعیت نسبتا خوبی داشتند. دانه ها می توانند مدت طولانی در شرایط سخت دوام بیاورند که برای برخی از پرندگان مزیت بزرگی بود. همچنین حشره خوارانی که به دنبال غذا بودند با توجه به باقیمانده جمعیت حشرات شانس بیشتری برای زنده ماندن داشتند.
به عنوان مثال، موجودی شبیه نخستیسانان اولیه به نام Purgatorius janisae احتمالاً به لطف رژیم غذایی متنوع خود زنده مانده است. گونه دیگری به نام Purgatorius coracis نیز از حشرات، میوه ها و دانه ها تغذیه می کرد و این انعطاف پذیری غذایی احتمال بقای آن را افزایش می داد.
دانشمندان معتقدند گونه هایی که رژیم غذایی عمومی تری داشتند در برابر تغییرات شدید محیطی مقاوم تر بودند. این الگو هنوز هم امروزه دیده می شود. به عنوان مثال، حیواناتی مانند کلاغ ها و راکون ها به دلیل توانایی آنها در استفاده از منابع غذایی متنوع، احتمالاً در برابر تغییرات آب و هوایی در آینده انعطاف پذیرتر هستند.
برخی از حیوانات به نوعی خوش شانس بودند. اگر طعمه آنها زنده مانده بود، خودشان شانس بیشتری برای زنده ماندن داشتند. به عنوان مثال، برخی از لاک پشت های آبزی مانند Hutchemys rememdium که از صدف تغذیه می شوند. موجوداتی که خود ریزه ها را مصرف کردند و بنابراین پس از برخورد سیارک در محیط باقی ماندند.
یک مطالعه در سال 2026 نشان داد که سازگاری به نام دوروفاژی، توانایی خوردن طعمه های سخت، بقای برخی از حیوانات را افزایش می دهد. رفتار نیز ممکن است مهم باشد. بنسون توضیح میدهد که گونههایی با انعطافپذیری رفتاری یا ظرفیت تولیدمثلی بالاتر احتمالاً بهتر میتوانند با شرایط جدید سازگار شوند.
با وجود تمام این توضیحات، هنوز سوالات بی پاسخ زیادی وجود دارد. برخی از یافته های جدید نشان می دهد که الگوهای بقا همیشه قابل پیش بینی نیستند. به عنوان مثال، بسیاری از دوکفه ای های امروزی به موجودات میکروسکوپی وابسته هستند که برای تغذیه به نور خورشید نیاز دارند. با این حال، در میان دوکفه ای هایی که از انقراض پایانی کرتاسه جان سالم به در بردند، این وابستگی تأثیر تعیین کننده ای بر بقا نداشت.
مثال عجیب دیگر مارمولک های شبانه نزدیک محل برخورد است. این حیوانات فرزندان کمی به دنیا می آورند، در حالی که نرخ تولید مثل بالا به طور کلی یک مزیت بزرگ پس از انقراض است. محققان حدس می زنند که متابولیسم آهسته این مارمولک ها، که به آنها اجازه می داد انرژی کمتری مصرف کنند، عامل مهم تری برای بقای آنها بود.
یکی از شگفت انگیزترین اکتشافات اخیر مربوط به تمساح بزرگی به نام Tewkensuchus salamanquensis است که در منطقه ای از آرژانتین امروزی زندگی می کرد. این حیوان حدود 300 کیلوگرم وزن داشت و همچنان توانست از برخورد سیارک جان سالم به در ببرد. این یک سوال مهم را مطرح کرده است: آیا اثرات ضربه در نیمکره جنوبی کمتر از نیمکره شمالی است؟ برخی شواهد، از جمله تنوع زیاد فسیلهای گیاهی در آرژانتین، نشان میدهد که گیاهان در عرضهای جغرافیایی جنوبی سریعتر بهبود یافتند.
همچنین دانشمندان هنوز دقیقاً نمی دانند که چرا پستانداران پس از این انقراض به گروه حیوانی غالب روی زمین تبدیل شدند. یکی از فرضیه ها این است که پستانداران نسبت به خزندگان در برابر عفونت های قارچی مقاوم تر بودند.
پس از انقراض بزرگ، احتمالاً شرایطی ایجاد شد که رشد قارچ ها را افزایش داد. دوره ای که برخی محققین آن را «عصر کوچک قارچ ها» توصیف می کنند. اگر این فرضیه درست باشد، پستانداران ممکن است به دلیل مقاومت بیشتر در برابر بیماری های قارچی شانس بیشتری برای زنده ماندن داشته باشند.
در نهایت، موجوداتی که از آن فاجعه جهانی جان سالم به در بردند، سیر تکامل آینده زمین را شکل دادند. آنها راه را برای ظهور عصر پستانداران هموار کردند. دورانی که میلیون ها سال بعد به تولد انسان ها انجامید.
منبع: زومیت
