چرا هیچ پستاندار آبی رنگی در طبیعت وجود ندارد؟
زومیت: از پروانهها و پرندگان گرفته تا ماهیهای درخشان اقیانوسها، رنگ آبی در طبیعت فراوان است، اما به دلایلی تقریباً در بین پستانداران وجود ندارد.
اگر به دنیای حیوانات نگاه کنیم، رنگ آبی تقریباً در همه جا دیده می شود. از بال های پر زرق و برق پروانه ها تا پرهای براق عقاب ها و طاووس ها. بسیاری از ماهی ها، خزندگان و حشرات نیز رنگ آبی چشمگیر دارند. اما در میان پستانداران، رنگ آبی تقریبا ناپدید می شود. عملاً هیچ پستانداری وجود ندارد که در طبیعت کاملاً آبی باشد. حتی حیواناتی مانند نهنگ های آبی، نهنگ های یال آبی یا میمون های آبی در واقع آبی واقعی نیستند و فقط در شرایط نوری خاص ظاهر می شوند.
عدم وجود رنگ آبی در بین پستانداران برای مدت طولانی توجه زیست شناسان را به خود جلب کرده است. سوال اصلی این است که چرا پستانداران نتوانسته اند مانند بسیاری از گروه های جانوری رنگ آبی واقعی تولید کنند.
رنگ در بدن حیوانات معمولاً به دو صورت ایجاد می شود. روش اول استفاده از رنگدانه است. مواد شیمیایی که نور را جذب یا منعکس می کنند و باعث می شوند رنگ های مختلف دیده شوند. در پستانداران، مهم ترین رنگدانه ملانین است که عمدتاً مسئول رنگ های تیره است. هنگامی که بدن حیوان ملانین تولید نمی کند، پدیده ای به نام آلبینیسم رخ می دهد و حیوان کاملا سفید به نظر می رسد.
پستانداران معمولاً دو نوع اصلی ملانین دارند: اوملانین که رنگهای سیاه و قهوهای را تولید میکند و فائوملانین که رنگهای زرد، نارنجی و قرمز مایل به قهوهای را تولید میکند. ترکیب و مقدار این رنگدانه ها باعث تغییرات رنگی در خز پستانداران می شود. حتی الگوهایی مانند راه راه روی بدن ببر یا لکه های روی بدن آهو نتیجه توزیع این رنگدانه هاست.
اما در بسیاری از حیوانات، رنگ فقط از رنگدانه ها به دست نمی آید. برخی از رنگ ها “ساختاری” هستند. یعنی ساختار میکروسکوپی سطح پرها، پوست یا فلس ها باعث می شود نور به شکل خاصی پراکنده یا منعکس شود و رنگ خاصی دیده شود. رنگ آبی در بسیاری از پرندگان و حشرات از این طریق ایجاد می شود.
به عنوان مثال، بال های بسیاری از پروانه ها در واقع رنگدانه آبی ندارند. در عوض، ساختارهای ریز روی بال های آنها نور را منعکس می کنند به طوری که چشم انسان آن را آبی می بیند. پرندگان آبی نیز اغلب از همین مکانیسم استفاده می کنند. در واقع تولید رنگدانه آبی در طبیعت نسبتا دشوار است و بسیاری از حیوانات برای ایجاد این رنگ به روش های ساختاری متوسل شده اند.
در میان پستانداران، نخستی ها دارای متنوع ترین الگوهای رنگی هستند. با این حال، حتی میمون آبی (Cercopithecus mitis) واقعا آبی نیست. خز این حیوان بیشتر خاکستری تیره یا خاکستری مایل به آبی است و فقط در نور خاصی رنگ آبی به خود می گیرد. همین موضوع در مورد همه گاو دریایی آبی و حتی نهنگ های آبی صدق می کند. رنگ بدن این حیوانات بیشتر خاکستری است و شرایط نور و انعکاس آنها را کمی آبی نشان می دهد.
شانون فارینگتون، متصدی ارشد انجمن جانورشناسی باغ وحش لندن، توضیح میدهد که پستانداران، مانند انسان، در معرض محدودیتهای تکاملی هستند. به گفته او، تکامل همیشه به سمت تولید ویژگیهای زیباتر یا رنگارنگتر نمیرود، بلکه ویژگیهایی را حفظ میکند که به زنده ماندن حیوان کمک میکند. “آیا داشتن پوست آبی یا سبز واقعاً مزیتی برای بقا ایجاد می کند؟” او می گوید. بسیاری از حیوانات در طول هزاران سال دقیقاً به همان شکلی که برای زنده ماندن نیاز داشتند تکامل یافته اند.»
در برخی از پستانداران، ظاهر آبی ناشی از ساختارهای میکروسکوپی در پوست است، نه توسط رنگدانه ها. یکی از معروف ترین نمونه ها، ماندریل یا شاه بابون (ماندریلوس اسفینکس) است. میمون آفریقایی با چهره ای بسیار رنگارنگ. در پوست صورت این حیوان رشته های پروتئینی و رشته های کلاژن به صورت منظم در کنار هم قرار گرفته اند. این ساختارها نور را پراکنده می کنند و در نتیجه قسمت هایی از صورت جانور آبی دیده می شود.
فرینگتون توضیح می دهد که ترکیب رنگ های آبی و قرمز در صورت و پشت سنبه های نر نقش مهمی در جلب توجه ماده ها و نمایش قدرت و تسلط آنها دارد. هر چه رنگها تندتر و روشنتر باشند، معمولاً نشانه سلامت و موقعیت اجتماعی بالاتر حیوان است.
یک پدیده مشابه را می توان در میمون verrut (Chlorocebus pygerythrus) مشاهده کرد. حیوانی که به داشتن کیسه بیضه آبی معروف است. این رنگ نتیجه وجود رنگدانه آبی نیست، بلکه ناشی از پراکندگی نور است.
ظاهر آبی در برخی از پستانداران مانند ماندریل یا میمون وروت نتیجه پراکندگی نور و ساختار میکروسکوپی پوست است نه وجود رنگدانه آبی.
دانشمندان این پدیده را “اثر تیندال” می نامند. یک مفهوم فیزیکی که توضیح می دهد چرا آسمان آبی به نظر می رسد. هنگامی که نور به ذرات بسیار کوچک برخورد می کند، طول موج های کوتاه تر نور، به ویژه نور آبی، بیشتر پراکنده می شوند. بعدها لرد ریلی این پدیده را با جزئیات بیشتری بررسی کرد و به همین دلیل گاهی از آن به عنوان پراکندگی ریلی یاد می شود.
به همین دلیل، برخلاف پرندگان و حشرات، هنوز هیچ پستاندار کاملاً آبی یا سبز در طبیعت شناسایی نشده است.
