آینده ترسناک و باورنکردنی اصفهان، فقط تا ۶سال دیگر!
اصفهان تا سال 1409 کویر می شود این خبر شوک بزرگی برای ایرانیان بود. خیلی ها می پرسیدند اصفهان که نصف دنیا برای ماست، می تواند ظرف 6 سال تبدیل به چاله شود؟ شهری که به زاینده رود شهرت دارد و از قدیم الایام پل های زیاد آن نشان از فراوانی آب دارد. این شهر با آن همه آب فراوان ممکن است خالی از سکنه شود، کشاورزی اش ویران و پر از خار و خار باشد.
رضا اسلامی کارشناس فرونشست زمین دلایل این ادعای خود را بیان می کند و از مسئولان می خواهد که از این فاجعه جلوگیری کنند: عمر اصفهانی ها به سر آمده است، زمان زیادی برای اصرار بر الگوی غلط مصرف نداریم، باید تصمیم بگیریم. بین اصفهان و کشاورزی یکی را افق میهن کنیم باید بگوییم بین توسعه صنعتی و اصفهان کدام مهمتر است؟
آیا واقعا اصفهان در سال های آینده خالی از سکنه می شود؟
آنچه در آینده ای نه چندان دور اصفهان را خالی از سکنه و تبدیل به کویر می کند، خطر فرونشست زمین است. دشت اصفهان با وسعتی نزدیک به 3600 کیلومتر مربع دارای حوضه ای به وسعت حدود 1600 کیلومتر مربع است که آبرفت آن به صورت یک لایه ساندویچی است یعنی چند متر اول آبرفت ریزدانه است و سپس وجود دارد. ضخامت حدود 20 تا 30 متر شن و ماسه رودخانه ای شسته که به شکل گووهایی (یکی از ماشین های ساده و ابزار مکانیکی مثلثی است که برای دور نگه داشتن دو بدنه یا ایجاد شکاف در بدنه ها و کنترل بهتر استفاده می شود.) ضخامت آن از ضلع جنوبی یعنی پل خواجو (نزدیک به 30 متر) تا مجاورت ورزشگاه نقش جهان (که یک متر است) متغیر است.
در برخی از نقاط شمال شهر مانند خیابان امام خمینی (ره) اصلاً این لایه را نداریم. پس از این لایه رس ریزدانه که ضخامت آن نزدیک به 300 متر است در منطقه حبیب آباد قرار دارد. این آبرفت مخزن اصلی ذخیره منابع آب شیرین دشت است. بر اساس محاسبات دکتر نادی تا دهه 60 نزدیک به 4 میلیارد مترمکعب آب مصرف می شد اما از دهه 60 تا اواخر دهه 90 نزدیک به 3 میلیارد مترمکعب آب مصرف کرده ایم.
آیا اصفهان از سال 1346 برداشت آب ساده ممنوع شده است؟ چرا این رویداد آبخوان را حفظ نکرد؟
اگر این سفره را به منبع آب تشبیه کنیم، دارای دریچه تغذیه است که اصلی ترین آن رودخانه زاینده رود است. یکی دیگر باران آسمانی و شیر تخلیه پمپ های آب بود. اگرچه این دشت از سال 1346 به عنوان دشت ممنوع اعلام شده است، به این معنی که حفر چاه جدید در این دشت و یا دادن مجوز برای افزایش برداشت جدید ممنوع است، اما جریان دائمی زاینده رود و افزایش بهره برداری چاه ها چه برای شرب و چه کشاورزی و در مورد فضای سبز شهری دو عامل تخریب وجود داشته است. عواملی که باعث ایجاد تعادل منفی در این سفره می شود. تراز منفی تر از همیشه.
پس کم بودن آب باعث فرونشست شد؟
در اصطلاح علمی، حرکات رو به پایین سطح زمین که می تواند با جابجایی افقی همراه باشد، در مقیاس بزرگ (منطقه ای) فرونشست زمین و در مقیاس کوچکتر فرونشست یا فروچاله (منطقه ای) نامیده می شود. عوامل زیادی از جمله حفاری تونل در معادن و معابر شهری برای مترو، حفاری در مناطق نفتی، برداشت بیش از حد از سفره های زیرزمینی باعث آن خواهد شد. در ایران آنچه در بیش از 400 دشت اتفاق افتاده برداشت بی رویه از منابع آبی سفره های زیرزمینی است که باعث فرونشست زمین می شود.
مکانیسم فرونشست زمین به این صورت است که وقتی آب را با پمپاژ از سفره خارج می کنیم، فضایی که قبلاً توسط قطرات آب اشغال شده بود پر از هوا می شود. این فضا به دلیل وزن لایه های بالایی فشرده می شود و اگر ذرات تشکیل دهنده آبرفت ما یکنواخت باشند یعنی رس ریزدانه باشند، تحکیم بسیار سریعتر صورت می گیرد و اثرات این تحکیم به صورت نشست است. ترک در دشت یا ترک در سازه های ساخته شده در این دشت یا آسیب به خطوط انتقال آب و گاز که در زیر زمین هستند ظاهر می شود. تقریباً 20 میلی متر تراکم به ازای هر یک متر آبرفت ریزدانه رخ می دهد.
آیا سفره های زیرزمینی پس از مرگ دوباره زنده می شوند؟
به یاد داشته باشید که پس از فشرده شدن آبرفت، بازگشت این فضا به حالت قبلی غیرممکن است. به همین دلیل است که می گوییم مرگ آبخوان اتفاق می افتد. حال با توجه به تغییرات اقلیمی که به دلیل گرمایش زمین و افزایش گازهای گلخانه ای در حال تشدید است، اگر ذخیره یک روزه سد برای شرب کافی نباشد. شهر دو و نیم میلیونی اصفهان به ۵۷ هزار تانکر آب ۲۰ هزار لیتری نیاز دارد. پارسال که سد هگمتانه خشک شد مجبور شدند مدتی با تانکر و آب معدنی آب شرب مردم را تامین کنند. حالا تصور کنید اصفهان آب آشامیدنی ندارد. چگونه ارائه خواهد شد؟ از یزد و چهارمحال و قم که خودشان مشکلات زیادی دارند؟
طبق محاسبات دکتر نادی در اوایل دهه 1400، موجودی ما نزدیک به 8.3 میلیارد متر مکعب بوده که اگر همچنان بر سیاست برداشت های بی حساب پافشاری کنیم و این برداشت به 315 میلیون مترمکعب می رسد. در سال 1415 آب نخواهیم داشت اگر ماجرای برداشت 515 میلیون مترمکعب صحت داشته باشد باید برای مرگ آقاوان در سال 1409 دعا کنیم.
آیا مشکل آبخوان فقط کمبود آب شرب است؟ شهرهایی هستند که شهروندانشان با آب آشامیدنی بسته بندی شده زندگی می کنند.
فقط بحث تامین آب شرب نیست، به مرور زمان بی آبی زمین های کشاورزی را بایر و بایر می کند و گرد و غبار از آن بلند می شود و اصفهان را کانون گرد و غبار می کند. این در نهایت باعث می شود اصفهان خالی از سکنه شود و در عین حال از چند جهت در محاصره خطرات قرار گیرد. کم آبی، افزایش ریزش ها، باران های سیل آسا که به دلیل عدم نفوذ آب به خاک ویرانگر خواهد بود، افزایش گرد و غبار که به دلیل خشک شدن تالاب های دام و زمین های کشاورزی باعث آلودگی هوا می شود.
بر اساس این دلایل می گوییم اصفهان به کویر تبدیل می شود. چون بحث فقط فرونشست نیست، بعد از دهه 30 که آبخوان مرده شد و تحکیم شد، اصفهان امن می شود و دیگر فرونشست زمین و خسارت به ساختمان ها نمی رسد. زیرا فضای بین ذرات سفت شده است. اما مشکل اینجاست که دیگر فضایی برای ذخیره آب نخواهیم داشت. باران می آید و آب روی سطح جاری می شود و جایی برای نفوذ ندارد. در آن زمان زاینده رود زایندگی خود را از دست می دهد و هیچ تفاوتی با خیابان های شهر نخواهد داشت.
برخی از مطالعات انجام شده حاکی از کاهش فرونشست زمین در اصفهان است. کاهش نمی دهد بسیاری معتقدند که برخی از این آمار اغراق آمیز است.
عوامل متعددی از جمله وسعت شهر، جمعیت 2.5 میلیون نفری اصفهان، اهمیت زیرساخت های بازرگانی و حمل و نقل باعث شد که مطالعات فرونشست در این منطقه مهم و بسیار دقیق انجام شود. این مطالعات هم با تصاویر راداری و هم با استفاده از دستگاه های جی پی اس دو فرکانس در سال 1397 با استفاده از تصاویر راداری 185 میلی متری انجام شد و نتیجه را اعلام کردیم و در سال 1400 با 24 دستگاه جی پی اس دو فرکانس به مدت یک سال در شمال اصفهان. . ما آن را زیر نظر گرفتیم و به حداکثر 156 میلی متر رسید که رکورد بیش از 2 میلیون داده بود. یعنی در عرض سه سال 3 سانتی متر از میزان فرونشست کاهش پیدا کرد و باید توجه داشت که این خبر خوشحال کننده ای نیست زیرا ما آبخوان را احیا نکردیم و این یعنی آبخوان به مرگ نزدیک می شود.
فرونشست زمین مشکل بسیاری از شهرهای جهان است، چه راه حلی اندیشیده اند؟
در ادبیات جهانی، زمانی که میزان فرونشست از 4 میلی متر بیشتر شود، آن را “بحران” می نامند. اصفهان 45 برابر این میزان بحران دارد. یعنی 185 میلی متر. به ازای هر یک متر ضخامت، آبرفت های دانه ای 2 سانتی متر متراکم و تثبیت می شود. ضخامت آبرفت ها در نواحی مختلف به عنوان مثال میدان نقش جهان دارای نشست تجمعی 540 میلی متر خواهد بود. فرودگاه 900 میلی متر و حبیب آباد 1800 میلی متر مستقر می شود و این سکونت گاه ها طی چندین سال اتفاق می افتد. در بسیاری از کشورها، زمانی که فرونشست زمین رخ می دهد، دولت ها آن را یک بحران می دانند و مستقیماً مداخله می کنند.
به عنوان مثال، در ایتالیا زمانی که فرونشست زمین به 300 میلی متر رسید، نخست وزیر مدیر مرکز کنترل بحران فرونشست زمین شد. در ژاپن هم همین اتفاق افتاد. در یک هفته 11 تحصن در خیابان تالار داشتیم. در خیابان کوجان سومین فرونشست عمده در یک ماه گذشته در حال رخ دادن است. در خیابان امام خمینی و بیت اصفهان تحصن داشتیم. این تنها مواردی است که گزارش شده است. بعد از هر بارندگی در اصفهان شاهد فرونشست هستیم.
با همه مسائل مطرح شده راه حل فوری را در چه می بینید؟
راه حل جلوگیری از فرونشست بسیار ساده است. اگر دستتان در در گیر کرد، اولین کاری که انجام می دهید این است که آن را بردارید. تنها برداشتن آب از سفره و تغذیه سفره نیز کافی است. یعنی چاه هایی که از این دشت تغذیه می کنند; آب بندی شود و زاینده رود به عنوان منبع تغذیه اصلی آبخوان جاری شود. اما در صورت جاری بودن زاینده رود نیز نمی تواند مقدار لازم برای تغذیه آبرفت های متراکم را تغذیه کند. زاینده رود فقط می تواند لایه شنی رودخانه یا لایه میانی را تغذیه کند که ضخامت آن در پل سی و سوم نزدیک به 30 متر است و به زیر ورزشگاه نقش جهان یک متر کاهش می یابد و البته به هیچ وجه نمی توان از آن آب گرفت. . اگر این اتفاق بیفتد، تنها 27 سال طول می کشد تا این لایه شنی تخلیه و تغذیه شود. این لایه شنی برای ما یک مخزن موقت و کمکی خواهد بود.
