سرکوب سفره غذا

امنیت غذایی در ایران با شعار خودکفایی همراه است، اما گزارش مرکز پژوهش های مجلس نشان می دهد که هم امنیت غذایی و هم خودکفایی شعاری بیش نیستند. این گزارش حاکی از آن است که در فاصله سال‌های 1390 تا 1400 نه تنها وضعیت مواد غذایی از نظر قیمت و تولید کاهش یافته است، بلکه تاکید می‌کند که در آغاز سلطنت سیزدهم عزمی برای تحول و حل چالش‌های این بخش وجود نداشت. به عنوان مثال، یافته های این گزارش ممکن است نشان دهد که دولت به جای رفع موانع تولید، به طور مداوم قیمت محصولات کشاورزی را به منظور کنترل قیمت مواد غذایی ساکنان شهری کاهش داده است.

تحلیل این گزارش همچنین به این نتیجه می رسد که تراز تجاری محصولات کشاورزی در سال 1401 به ارزش منفی بی سابقه 13 میلیارد دلاری رسیده است. این بدان معناست که نه تنها وابستگی به واردات بسیار زیاد است، بلکه صادرات محصولات کشاورزی نیز در وضعیت نامناسبی قرار دارد. وابستگی به واردات نهاده های کشاورزی و همچنین محصولات نهایی این بخش به همراه افزایش قیمت جهانی انرژی و سایر وسایل تولید در جهان و همچنین ذخیره سازی بی سابقه کالا در بنادر به میزان قابل توجهی انجامیده است. قیمت مواد غذایی در کشور را تحت تاثیر قرار داده است. همه این موارد در حالی رخ داده است که بر اساس چندین سند حقوقی عالی رتبه دولت موظف به کاهش وابستگی و کنترل قیمت نهایی مواد غذایی برای مصرف کنندگان داخلی است.

چالش امنیت غذایی

مقوله امنیت غذایی یکی از مولفه های امنیت ملی کشورها در شرایط کنونی جهانی محسوب می شود. دستیابی به امنیت غذایی در ایران در دهه‌های اخیر با چالش‌های زیادی مواجه بوده که برخی از آنها پس از سال‌ها تبدیل به مزمن و حتی بحرانی شده‌اند.

تحقیقات نشان می دهد که تداوم برخی از این چالش ها ناشی از مشکلات مدیریتی و عدم توجه جدی به مقوله خودکفایی در محصولات استراتژیک کشاورزی است که گواه آن نفوذ کم دانش و فناوری در کشاورزی و در نتیجه محصولات کشاورزی کم بهره وری بررسی‌ها نشان می‌دهد که در دو سال اول دولت سیزدهم، اقدامات جامع و مؤثری مبتنی بر رویکردهای تحول‌آفرین در بخش کشاورزی برای رفع این چالش‌ها انجام نشده است.

ترویج تکه تکه شدن اراضی از طریق صدور سند مالکیت رسمی زمین های تکه تکه، عدم رسیدگی صحیح به پیامدهای ناشی از حذف ارز ترجیحی، عدم ثبات در سیاست های اقتصادی و اداری بخش، عدم اجرای مناسب و برنامه فراگیر افزایش ضریب نفوذ دانش و عدم علاقه به احیای مرغ آرین از عمده کاستی های عملکردی این دوره است.

با این حال، فرصت‌های بکر بسیاری در بخش کشاورزی وجود دارد که بهره‌برداری از آن‌ها می‌تواند منجر به پیشرفت‌ها و جهش‌های عظیم دانش در این بخش شود. همچنین شواهد نشان می دهد که در دوره 1400 تا 1402 عزم و برنامه توسعه ای برای حل چالش های اساسی فوق و دستیابی به امنیت غذایی کشور وجود نداشته است.

شوک ارزی برای خوردن بدون کمک فنر

یکی از مهمترین تصمیماتی که پیامدهای آن چندین ماه است که بخش تولید محصولات کشاورزی را با چالش مواجه کرده است، توقف تخصیص ارز ترجیحی برای واردات مواد اساسی است. اردیبهشت بدون پیش‌بینی خواسته‌های این سیاست، در سال 1401 نه تنها هزینه‌هایی را برای تولیدکنندگان دام و طیور به همراه داشت، بلکه باعث تحمیل هزینه‌ها به طبقه متوسط ​​جامعه و عدم رعایت درست عدالت توزیعی شد.

این تصمیم شوک قیمتی بزرگی را برای این نهاده‌ها و زنجیره‌های تولید مرتبط در بخش دام و طیور ایجاد کرد که در نهایت منجر به التهاب در بازار پروتئین شد. اگرچه کشور طی چند ماه با مازاد تولید در این بخش مواجه شد، اما در نهایت دولت برای تنظیم بازار مجبور به واردات گوشت و مرغ شد. اما دولت در این مدت سیاست صادراتی کارآمد و پایداری را در پیش نگرفت و علیرغم تکالیف قانونی موجود برای توسعه صادرات و ممنوعیت هرگونه تعرفه صادراتی، صادرات دام زنده طی چند مرحله ممنوع شد.

ذخیره سازی موجودی بی سابقه

از سوی دیگر چالش‌های مربوط به توزیع خوراک دام و طیور همچنان ادامه دارد و نارضایتی در واحدهای تولیدی در دسترسی به این اقلام مشهود است. این در حالی است که در سال 1401 حجم بی سابقه ای از کالاهای اساسی در بندر امام خمینی (ره) انباشته شد به گونه ای که بخش زیادی از واردات این کالاها برخلاف قوانین بالادستی به شرکت دامپروری دولتی اختصاص یافت.

از دیگر کاستی های عملکردی در حوزه محصولات پروتئینی می توان به شکست پروژه احیا و توسعه مرغ لاین آرین اشاره کرد که به دلیل سهل انگاری در فعالیت های مربوط به تحقیق و توسعه در بین مرغداران به موفقیت نرسید. اقداماتی مانند تهیه و ابلاغ سند ملی الگوهای کشت و همچنین ترویج کشاورزی قراردادی نیز از پیش نیازهای توسعه کشاورزی در نظر گرفته شده است، اما به دلیل عدم توجه کافی به الزامات مربوطه و ارائه یک برنامه جامع و کامل، به اندازه کافی مورد استفاده قرار نگرفته است. آنها در جامعه کشاورزان بسیار موفق بوده و هنوز به نتایج مورد انتظار و جامعی دست نیافته اند.

علاوه بر این مدیریت بخش کشاورزی با ادامه رویه های قبلی نتوانسته امنیت غذایی جامعه را تامین کند و علاوه بر وارد شدن خسارات جبران ناپذیر به بخش تولیدات کشاورزی، دسترسی آحاد جامعه را نیز تحت تاثیر قرار داده است. همچنین دسترسی جامعه به مواد غذایی ضروری تحت تأثیر قرار گرفته است. علیرغم تاکید اسناد بالادستی، دولت ها با تکیه بر تولید داخلی نتوانسته اند به هدف امنیت غذایی دست یابند و واردات همواره نقش مهمی در تامین نیازهای داخلی داشته است.

وابستگی کشور به واردات محصولات اساسی و استراتژیک کشاورزی نه تنها تولید داخلی را با چالش مواجه می کند، بلکه وابستگی کشور را به کشورهای خارجی افزایش می دهد. به ویژه، وابستگی به منابع غذایی، که مستقیماً بر امنیت غذایی و به طور غیرمستقیم بر امنیت ملی تأثیر می گذارد.

وابستگی شدید به واردات

یکی از چالش های امنیت غذایی در ایران، وابستگی قابل توجه کالاهای اساسی به واردات است، چرا که افزایش قیمت مواد غذایی در جهان منجر به افزایش قیمت این کالاها در ایران خواهد شد. شاخص قیمت کالاهای اساسی در سال 2022 به عدد بی سابقه 160 رسید که نسبت به سال 2021 35 واحد افزایش داشت. در نتیجه، قیمت فعلی مواد غذایی در واقع به بالاترین سطح خود در 60 سال گذشته رسیده است.

اگرچه ارزش این شاخص در ماه های اخیر کاهش یافته است، اما ارزش آن از سال 2021 بالاتر بوده و بالاتر از مسیر خطی مورد انتظار است. یکی از دلایل افزایش قیمت کالاهای اساسی کشاورزی مورد انتظار، افزایش قیمت انرژی (نفت خام) در بازارهای جهانی است، زیرا بین قیمت مواد غذایی و انرژی رابطه مثبت و معناداری وجود دارد.

ایمنی در نمودار

نمودار این مقاله روند افزایشی مستمر شاخص قیمت مصرف کننده گروه مواد غذایی و آشامیدنی را برای کشور طی دوره زمانی 1402 تا 1390 نشان می دهد. سه نقطه نشان داده شده در این نمودار هر کدام مربوط به از سرگیری تحریم های جهانی است (اردیبهشت 2017، شیوع ویروس کرونا (آذر 2018) و حذف ارز ترجیحی (اردیبهشت 1401) که هر یک به نوعی باعث افزایش قیمت مواد غذایی در سبد مصرف خانوارهای کشور شد. اعداد شاخص در این ماه ها به ترتیب 26، 48 و 127 بوده است.

در میان این سه زمان، افزایش همزمان قیمت مواد غذایی داخلی و خارجی در زمان «شیوع ویروس کرونا» نشان دهنده تأثیر قیمت مواد غذایی داخلی بر قیمت‌های جهانی است. این نقطه در نمودار 1 برای سال 2019 بدیهی است که شروع افزایش قیمت جهانی مواد غذایی است. به عنوان مثال، شاخص جهانی قیمت مواد غذایی که در سال 1396 بود، در مارس 2022 با افزایش 61 درصدی به عدد 160 رسید.

در ایران، این شاخص از 48 در دسامبر 2018 با 73 درصد افزایش به 38 رسید. اسفند سال 1399 فرا رسید. دو نکته دیگر یعنی «از سرگیری تحریم‌های جهانی» و «لغو ارز ترجیحی» هر کدام به این موضوع اشاره دارد. اردیبهشت سال 1397 و اردیبهشت سال 1401 نیز تأثیر نوسانات ارزی بر قیمت مواد غذایی داخلی را نشان می دهد و آسیب پذیری کشور را به دلیل وابستگی به واردات مواد غذایی نشان می دهد.

کاهش قیمت در بخش کشاورزی

تامین مواد غذایی با قیمت مناسب برای خانوارهای شهری همواره یکی از دغدغه های سیاست گذاران امنیت غذایی کشور بوده است. همین الگوی فکری اغلب با سرکوب قیمت تولیدکنندگان محصولات کشاورزی دنبال شده است.

در اکثر بازه زمانی سال‌های 1390 تا 1400، قیمت‌ها در بخش کشاورزی به ضرر آن بخش کاهش یافته است. برخلاف دستور قانون برنامه ششم توسعه برای دستیابی به خودکفایی 95 درصدی در محصولات اساسی و تراز تجاری مثبت در بخش کشاورزی و همچنین قانون تمرکز وظایف و اختیارات بخش کشاورزی در بخش کشاورزی. وزارت جهاد کشاورزی که نیازمند افزایش سالانه 10 درصدی تولید داخلی محصولات و کالاهای اساسی کشاورزی است. باغی و گیاهان دارویی، حجم تولید محصولات اساسی کشاورزی طی دوره اجرای برنامه ششم توسعه تا پایان سال 1397 حدود 0.06 درصد کاهش داشته است. علاوه بر این در سال 1401 تراز تجاری بخش کشاورزی و غذایی به منفی 17 میلیون تن وزن و منهای 13 میلیارد دلار از نظر ارزش رسید که کاهش بی سابقه ای است. گفتنی است، بنگاه های دولتی فعال در بخش کشاورزی با وجود نقشی که در ارتقای تولید داخلی دارند، به واردکنندگان عمده کالاهای اساسی نیز تبدیل شده اند.

تراز تجاری منفی کشاورزی

بررسی تراز تجاری محصولات استراتژیک کشاورزی شامل گندم، جو، ذرت و کنجاله سویا نیز حاکی از افزایش 302 درصدی تراز تجاری وزن منفی و افزایش 871 درصدی تراز تجاری وزن منفی در دوره 30 ساله است. سال 1372-1401.

همچنین در دوره مورد مطالعه تجارت کشاورزی و مواد غذایی ایران در سال 1401 برای اولین بار ارزش یک کیلوگرم کالای وارداتی از ارزش یک کیلوگرم کالای صادراتی بیشتر شد. این تغییرات ممکن است نگرانی های جدی در مورد از دست دادن جایگاه صادراتی محصولات کشاورزی ایران ایجاد کند و واردات در سال های آینده با هزینه های بیشتری مواجه شود.