ماسوله ثبت جهانی می‌شود؟ :: افق میهن

مدیرکل ثبت آثار تاریخی کشور در پایان ارزیابی میدانی «منظر فرهنگی تاریخی ماسوله» توسط کارشناس ایکوموس گفت: پس از تکمیل مستندات باستان شناسی به ویژه درباره پیشینه صنعت ذوب آهن در این منطقه، امیدواریم پرونده ماسوله که به ثبت جهانی رسیده در نشست بعدی کمیته جهانی ESCO مورد بررسی قرار گیرد. سال.”

به گزارش افق میهن، ماسوله شهر تاریخی و پلکانی استان گیلان بیش از یک دهه است که در راه ثبت در فهرست میراث جهانی یونسکو است. این شهر در سال ۱۳۵۴ با شماره ۱۰۹۰ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید و از سال ۱۳۸۶ در فهرست موقت میراث جهانی یونسکو قرار گرفت. اما مسیر جهانی شدن ماسوله بر خلاف انتظار طولانی و با فراز و نشیب های فراوان بوده است.

پس از طی مراحل داخلی و تکمیل مستندات، پرونده “منظر فرهنگی ماسوله” در سال ۱۴۰۰ به دبیرخانه مرکز میراث جهانی یونسکو ارسال شد تا در چهل و پنجمین اجلاس کمیته میراث جهانی در ریاض عربستان در سال ۲۰۲۳ بررسی شود، اما پرونده به دلیل مخالفت با ثبت جهانی یونسکو به سازمان جهانی یونسکو بازگردانده نشد. (به تعویق افتاد)، اما پس از رفع نواقص به ایران فرصت دیگری برای بررسی این پرونده داده شد. در عین حال مصوب شد که سهمیه ایران برای پرونده ماسوله حفظ شود.

کمیته میراث جهانی یونسکو همچنین بر ضرورت مشارکت جامعه محلی در مدیریت، حفاظت و نظارت بر کار و تدوین استراتژی روشن برای توسعه اقتصادی و اجتماعی تاکید کرد. راهبردی که از آسیب گردشگری به ساختار اجتماعی و اقتصادی موجود ماسوله جلوگیری کرده و منافع بیشتری را برای ساکنان محلی به همراه دارد.

پس از این تصمیم، تکمیل و تقویت مستندات پرونده در دستور کار وزارت میراث فرهنگی قرار گرفت. یکی از محورهای اصلی بازنگری، توجه بیشتر به پیشینه تاریخی و صنعتی منطقه و ارائه شواهد باستان شناسی درباره فعالیت های مربوط به استخراج و تولید آهن بود. موضوعی که قرار بود ابعاد گسترده تری از هویت فرهنگی ماسوله را در کنار معماری پلکانی، طبیعت کوهستانی، روش های معیشتی و دانش بومی نشان دهد و ایرادی بود که قبلا ایکوموس (شورای بین المللی ساختمان ها و محوطه ها) به پرونده ماسوله وارد کرده بود.

در این راستا کاوش‌های باستان‌شناسی در محوطه فرهنگی ماسوله انجام شد. در خرداد ۱۴۰۴ دومین فصل مطالعات باستان شناسی با حضور محققان ایرانی و چینی در ارتفاعات ماسوله آغاز شد. این هیئت مشترک با حضور پنج محقق چینی و هشت باستان شناس و محقق ایرانی به بررسی فعالیت های مربوط به ذوب آهن اسفنجی و شواهد باستان شناسی عصر آهن پرداختند. همچنین در منطقه خانباجی سرا شواهدی از محل استقرار و کارگاه ذوب آهن اسفنجی به دست آمد که در تکمیل مستندات پرونده حائز اهمیت بود.

در ادامه این تحقیقات، مسئولان میراث فرهنگی گیلان از شناسایی دو کوره در حین کاوش های باستان شناسی خبر دادند. این یافته ها همراه با شواهد دیگری برای مستندسازی فعالیت های صنعتی و روشن ساختن جایگاه تولید آهن در تاریخ منظر فرهنگی ماسوله مورد توجه قرار گرفت.

در دی همچنین در سال ۱۴۰۴ علی دارابی معاون میراث فرهنگی کشور از تکمیل پرونده «منظر فرهنگی ماسوله و محوطه‌های متالورژی مرتبط با آن» و آماده‌سازی آن برای ارسال به یونسکو خبر داد.

در سال ۱۴۰۵ پیگیری ها برای تکمیل مراحل ثبت جهانی و آماده سازی زمینه و حریم کار ادامه یافت. مدیرکل میراث فرهنگی گیلان از اختصاص پنج میلیارد تومان برای این پرونده خبر داد و ساماندهی مسیرهای دسترسی، نصب تابلوهای معرفی، حفاظت از عرصه و حریم تاریخی و بررسی وضعیت محوطه های باستانی در دستور کار قرار گرفت.

ارزیاب ایکوموس در ماسوله

در نهایت، چهارم آبان در ماه ۱۴۰۵، شیفول بن شهیدان، ارزیاب شورای بین‌المللی آثار و محوطه‌ها (ایکوموس) برای بررسی میدانی پرونده ثبت جهانی منظر فرهنگی ماسوله و محوطه‌های آهنگری باستانی آن وارد ایران شد. این بازدید با بررسی بافت تاریخی، محوطه های باستانی، کوره های ذوب آهن و گفتگو با جامعه محلی و کارشناسان همراه بود.

ارزیابی میدانی ایکوموس یکی از مراحل مهم بررسی پرونده است و پس از آن گزارش کارشناس برای بررسی های تخصصی به این نهاد مشورتی ارائه می شود تا به کمیته میراث جهانی یونسکو ارجاع شود. به گفته مدیرکل ثبت آثار تاریخی کشور، پرونده ماسوله قرار است در سال ۲۰۲۷ یک بار دیگر وارد روند رسیدگی جهانی شود. اما ثبت نهایی آن همچنان به نتیجه ارزیابی های کارشناسی و تصمیم کمیته میراث جهانی یونسکو بستگی دارد.

علیرضا ایزدی، مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی در این باره به ایسنا گفت: ایکوموس یک نهاد مشورتی یونسکو در حوزه میراث جهانی است و مسئولیت مشورتی دارد. این سازمان کارشناسانی را برای بررسی موارد و بازدید از آثار و مناطق مورد نظر اعزام می کند.

وی با اشاره به سفر ارزیاب ایکوموس به ایران برای بررسی وضعیت ماسوله گفت: پس از درگیری هایی که پیش آمد و حتی یک بار هم سفر ارزیاب لغو شد، خوشبختانه وارد ایران شد. بلافاصله در همان روز با آنها همراه شدیم و به گیلان و استان ماسوله رفتیم. وی از ماسوله و رشت بازدید کرد و مکان‌های مختلف به‌ویژه کوره‌های ذوب آهن را مورد بررسی قرار داد.

ایزدی ادامه داد: ارزیاب ایکوموس نیز با مردم و جامعه محلی به گفتگو نشست و با فعالان این حوزه دیدار کرد. وی در بازدیدهای میدانی به بررسی گزارش ها و موضوعات مختلف از جمله موضوعات باستان شناسی که عمدتاً مربوط به آهن، ذوب آهن و فعالیت های مرتبط با این صنعت بود، پرداخت.

مدیر کل ثبت آثار تاریخی کشور با بیان اینکه ارزیاب ایکوموس پس از سفر به ماسوله و رشت ایران را ترک کرده است، گفت: روز گذشته به رشت بازگشته است. در رشت پرسش و پاسخ مطرح شد و ما به سوالات آنها پاسخ دادیم و او از ایران رفت.

وی درباره مراحل بعدی رسیدگی به پرونده ماسوله توضیح داد: قاعدتا باید جمع بندی نهایی را انجام داده و نتایج بازدید ارزیاب ایکوموس اعم از بررسی های میدانی و مطالعات کتابخانه ای را برای ایکوموس تهیه و ارسال کند. ایکوموس نیز این گزارش را بررسی و برای یونسکو ارسال خواهد کرد. پس از آن وارد مرحله پرسش و پاسخ های احتمالی می شویم که ممکن است پس از این سفر مطرح شود. امیدواریم پرونده ماسوله در جلسه سال آینده کمیته میراث جهانی مطرح شود.

ایزدی در ادامه درباره موضوع سهمیه ثبت جهانی ماسوله و لزوم تکمیل اطلاعات پرونده اظهار داشت: در همان جلسه پیشنهاد شد با حفظ سهمیه اطلاعات و داده های پرونده را تکمیل کنیم. یکی از نکاتی که مطرح شد این بود که خودمان نباید تنها منبع اطلاعاتی باشیم، بلکه لازم بود یک هیئت خارجی برای پاسخگویی به داده های مربوط به آهن، صنعت ذوب آهن و موضوعات مرتبط تحقیقاتی انجام دهد.

وی با اشاره به کاوش های باستان شناسی هیئت چینی در ماسوله گفت: قبل از شروع جنگ ۴۰ روزه یک هیئت چینی به ایران آمدند و یک فصل کامل در ماسوله کاوش کردند. این کاوش‌ها به‌ویژه در خانه ماسوله که بیشتر فعالیت‌های مربوط به آهن در آنجا انجام می‌شد، صورت گرفت. هیئت چینی فصل اکتشاف خود را به پایان رسانده و نتایج خود را ارسال کرده است. ما نیز این اطلاعات را به ایکوموس ارسال کردیم و در نهایت پس از ارجاع موضوع از سوی کمیته میراث جهانی به ایکوموس، زمینه برای اعزام این کارشناس فراهم شد.

مدیرکل ثبت آثار تاریخی کشور درباره کارشناس اعزامی ایکوموس نیز گفت: کارشناس اعزامی اصالتا مالزیایی بوده است. امیدواریم با توجه به بازخوردهایی که در روزهای گذشته از ایشان داشتم گزارش مناسبی تهیه و ارسال کند و این روند به نتیجه برسد.

یزیدی در پاسخ به ارزیابی خود از روند ثبت جهانی ماسوله و چالش های پیش روی این پرونده با اشاره به اینکه موضوع باید از دو منظر بررسی شود، گفت: اگر بخواهیم از منظر کلی به آن نگاه کنیم، پرونده ماسوله از ابتدا مشکلی نداشت. موضوع معماری و منظر فرهنگی تاریخی ماسوله از همان ابتدا قابل طرح بود و چالشی در این زمینه وجود نداشت.

وی افزود: چیزی که واقعا ما را به چالش کشید این بود که می خواستیم بخشی از هویت فرهنگی و تمدنی شمال کشور را در این مورد در نظر بگیریم. به همین دلیل وارد مبحث آهن شدیم. این موضوع از لحاظ تاریخی و زمانی اطلاعات پرونده را تا حدودی جابجا کرد و کار را برای ما سخت کرد.

یزیدی افزود: با این حال معتقد بودیم که هرچه پرونده کاملتر باشد بهتر است. به همین دلیل مجموعه مسائل و سوالاتی که مطرح شد و باعث شد پرونده در آن مرحله به ثبت نرسد، عمدتاً مربوط به مسائل حوزه آهن بود.

وی با اشاره به کاوش های بعدی در این زمینه تصریح کرد: بر اساس کاوش هایی که پژوهشگاه و همکاران ما بعدا در گیلان انجام دادند و همچنین داده هایی که خوشبختانه توسط هیئت چینی تایید شد، توانستیم به این سوالات پاسخ دهیم. البته این موضوع تا حدودی کار را سخت کرده و پروسه را طولانی می کند، اما به نظر من پاسخ هایی که ارائه شده پاسخ های قانع کننده ای است و امیدوارم به نتیجه مطلوب منتهی شود.

پیش از این شیفول شهیدان از ارزیابی ایکوموس به عنوان بازوی مشورتی یونسکو در دیدار با استاندار گیلان با اشاره به اهمیت پرونده ثبت جهانی ماسوله گفت: ارزیابی میدانی تنها یکی از بخش های فرآیند بررسی ثبت جهانی است و گزارش حاصل از این ارزیابی پس از تکمیل در اختیار مراجع تخصصی مربوطه قرار خواهد گرفت.

شهیدان تاکید کرد: نتایج ارزیابی در چارچوب سازوکارهای تخصصی ایکوموس بررسی و تصمیم نهایی درباره ثبت جهانی ماسوله پس از طی مراحل کارشناسی و در چارچوب فرآیندهای ثبت جهانی یونسکو اتخاذ خواهد شد.

وی همچنین ابراز امیدواری کرد با تداوم همکاری دستگاه های مسئول و انجام بررسی های لازم زمینه پیشبرد ثبت جهانی ماسوله فراهم شود.