کشف راز تکاملی افعی شاخدار ایران؛ مار شگفتانگیزی که روی دمش عنکبوت دارد
زومیت: در رشته کوه های زاگرس ایران، ماری زندگی می کند که نوک دمش شبیه یک عنکبوت واقعی است. اکنون محققان به راز این ظاهر عجیب پی برده اند.
در میان حیوانات جهان، کمتر موجودی را می توان یافت که اعضای بدنشان برای فریب طعمه به شکل حیوان دیگری تغییر کرده باشد. اما در کوههای زاگرس ایران، ماری زندگی میکند که نوک دمش مانند عنکبوت واقعی است: حرکت میکند، پا دارد و میتواند پرندگان را جذب کند.
اکنون محققان با استفاده از تصویربرداری پیشرفته یکی از معماهای این مار عجیب را حل کرده اند: دم عنکبوتی افعی شاخدار ایرانی (Pseudocerastes urarachnoides) هیچ قسمت استخوانی اضافی ندارد و تقریباً به طور کامل حاصل تغییرات در پوست و پوسته های بدن مار است.
افعی شاخدار یکی از خاص ترین مارهای خانواده افعی است. این گونه فقط در بخش هایی از غرب ایران و نواحی مرزی شرق عراق دیده می شود و زیستگاه اصلی آن نواحی صخره ای و آهکی رشته کوه های زاگرس است. در ایران نیز حضور آن در استان هایی مانند ایلام، کرمانشاه و خوزستان گزارش شده است.
این مار علاوه بر ظاهر معمول افعی ها، یک ویژگی منحصر به فرد نیز دارد: انتهای دم آن مانند بدن عنکبوت ساخته شده است. قسمت بیضی شکل در انتهای دم بدن عنکبوت است و فلس های بلند اطراف آن مانند پاهای عنکبوت حرکت می کنند.
مار در میان سنگ ها بی حرکت می ماند و تقریباً با رنگ بدن خود با محیط ترکیب می شود. سپس فقط دم خود را حرکت می دهد. برای پرنده ای که از بالا به پایین نگاه می کند، مانند عنکبوت کوچکی به نظر می رسد که روی زمین حرکت می کند. هنگامی که پرنده برای شکار عنکبوت نزدیک می شود، مار از فاصله مناسب حمله می کند.
روش شکار توصیف شده که به آن طعمه گذاری با دم می گویند، در گونه های مختلف مارها دیده می شود، اما مار عنکبوتی ایرانی یکی از پیچیده ترین نمونه های شناخته شده آن را دارد. زیرا به جای یک حرکت ساده، تقلید بسیار دقیقی ایجاد کرده است.
اولین نمونه شناخته شده افعی دم عنکبوتی توسط یک گروه تحقیقاتی در سال 1968 جمع آوری شد و در مجموعه موزه فیلد در شیکاگو قرار گرفت. در آن زمان، دانشمندان مطمئن نبودند که آیا این زائده عجیب دم واقعاً بخشی از بدن مار است یا نتیجه یک ناهنجاری، تومور یا حتی فعالیت انگل است.
از آنجایی که تنها یک نمونه در دسترس بود، این سوال برای چندین دهه بی پاسخ ماند. اما در سال 2003 نمونه دیگری از این مار پیدا شد و مشخص شد که دم عنکبوتی یک ویژگی طبیعی این گونه است نه تصادف. سه سال بعد، در سال 2006، این مار به عنوان یک گونه مستقل با نام علمی Pseudocerastes urarachnoides معرفی شد.
محققان با اسکن نمونه مرجع این گونه دریافتند که قسمت عنکبوتی دم استخوانی ندارد و فقط از پوست و فلس های اصلاح شده ساخته شده است.
در این تحقیق جدید، تیمی از دانشمندان به سرپرستی جورجیوس جورگالیس از آکادمی علوم لهستان و با همکاری محققان موزه تاریخ طبیعی شیکاگو، نمونه مرجع افعی شاخدار دم عنکبوتی ایرانی را با استفاده از میکروسیتی اسکن مورد بررسی قرار دادند.
میکرو برش اشعه ایکس یا میکرو سی تی اجازه می دهد تا استخوان ها و بافت های داخلی بدن بدون آسیب رساندن به نمونه دیده شوند. محققان انتظار داشتند که ساختار استخوانی خاصی در انتهای دم پیدا کنند که ظاهر عنکبوت را توضیح دهد. اما نتیجه کاملا متفاوت بود. مهره های دم طبیعی بودند و هیچ استخوان اضافی برای ساختن «پاهای عنکبوت» وجود نداشت.
محققان دریافتند که این ظاهر عجیب نتیجه تغییرات شدید در پوسته های پوست مار است. فلس های انتهای دم در طول تکامل کشیده تر شده اند و رشته های انعطاف پذیری را تشکیل می دهند. قسمت بیضی نیز از بزرگ شدن و ترکیب چند فلس ایجاد می شود. به زبان ساده، این مار عنکبوت در دم ندارد. در عوض، پوست آن در طول میلیون ها سال تغییر کرده و مانند یک عنکبوت عمل می کند.
این کشف فقط مربوط به یک مار عجیب نیست. محققان می گویند که چنین نمونه هایی نشان می دهد که دانش ما از حیوانات گذشته ممکن است ناقص باشد.
قسمت عنکبوتیه دم این مار از استخوان ساخته نشده و بافت نرم معمولاً در فسیل ها باقی نمی ماند. بنابراین اگر میلیون ها سال بعد تنها فسیلی از این مار پیدا شود، احتمالاً هیچ نشانی از این ابزار عجیب شکار وجود نخواهد داشت.
افعی شاخدار دم عنکبوتی نمونه نادری از سازگاری تکاملی است. حیوانی که تنها با تغییر پوست و فلس های خود توانست بدون تغییر اسکلت، ابزار پیچیده ای برای شکار بسازد. این مار نیز به دلیل پراکنش محدود یکی از گونه های کمتر شناخته شده ایران به شمار می رود. بیشتر گزارش ها آن را در زیستگاه های محدود زاگرس ثبت کرده اند و اطلاعات دقیقی از جمعیت آن در دست نیست.
