منطقه آزاد انزلی در مسیر نقش‌آفرینی تازه در اقتصاد کاسپین

افق میهن، پیشنهاد راه اندازی کریدور دیجیتال خزر توسط مدیرعامل منطقه آزاد انزلی فراتر از یک ابتکار فناوری و در چارچوب تلاش برای بازتعریف جایگاه گیلان در روابط اقتصادی کشورهای ساحلی قابل ارزیابی است. ابتکاری که می تواند ظرفیت های بندری و ترانزیتی منطقه را به فرصت های جدید در تجارت، لجستیک و اقتصاد دانش بنیان پیوند دهد.

امروزه داده ها، فناوری و سرعت تبادل اطلاعات نیز به بخشی جدایی ناپذیر از تجارت بین المللی تبدیل شده است. در چنین شرایطی، مناطقی که بتوانند زیرساخت‌های فیزیکی خود را با ظرفیت‌های اقتصاد دیجیتال پیوند دهند، جایگاه متفاوتی در رقابت جذب سرمایه‌گذاری و توسعه مبادلات اقتصادی خواهند داشت.

در این زمینه، پیشنهاد مصطفی طاعتی مقدم، رئیس هیئت مدیره و مدیرعامل سازمان منطقه آزاد انزلی برای راه اندازی «کریدور دیجیتال خزر» و میزبانی از بستر همکاری اقتصاد دیجیتال کشورهای ساحلی را باید نگاهی توسعه محور به آینده روابط اقتصادی منطقه تلقی کرد. دیدگاهی که می تواند ماموریت منطقه آزاد انزلی را از تسهیل تجارت سنتی به ایفای نقش در شبکه گسترده تری از همکاری های فنی و اقتصادی ارتقا دهد.

دریای خزر نه تنها یک منطقه آبی مشترک بین پنج کشور است. این دریا ظرفیت تشکیل یک سیستم اقتصادی متشکل از بنادر، بازارها، صنایع، مراکز لجستیکی و شرکت های فناوری را دارد. ایران، روسیه، قزاقستان، جمهوری آذربایجان و ترکمنستان هر کدام دارای ظرفیت های اقتصادی و جغرافیایی متفاوتی هستند که توسعه ارتباطات این ظرفیت ها می تواند زمینه ساز شکل گیری فرصت های تجاری و سرمایه گذاری جدید باشد.

با این حال، بهره برداری از چنین ظرفیتی تنها با توسعه زیرساخت های فیزیکی محقق نمی شود. گاهی آنچه محموله تجاری را در مسیر صادرات به تاخیر می اندازد، کمبود امکانات بندری نیست، بلکه تعدد اسناد، ناهماهنگی سیستم های گمرکی، دشواری تبادل اطلاعات و نبود ارتباط یکپارچه بین فعالان زنجیره حمل و نقل است. اینجاست که اقتصاد دیجیتال می تواند به کمک تجارت منطقه ای بیاید.

تجربیات بین المللی نیز این ضرورت را تایید می کند. بانک جهانی در گزارش خود درباره کریدور حمل و نقل فراملی خزر بر اهمیت ایجاد یک سیستم دیجیتال یکپارچه برای جایگزینی فرآیندهای کاغذی پراکنده و تسهیل تبادل اطلاعات حمل و نقل، ترانزیت و تجارت تاکید کرده است. همچنین، برنامه های دیجیتالی سازی کریدور بین المللی ترانس خزر بر استانداردسازی اسناد الکترونیکی و هماهنگی سیستم های حمل و نقل و گمرک متمرکز است.

از این منظر پیشنهاد کریدور دیجیتال خزر می تواند مکمل ارزشمندی برای مسیرهای تجاری فیزیکی منطقه باشد. بستری که در صورت طراحی و پیاده سازی مشترک، ارتباط بین بنادر، گمرک، شرکت های حمل و نقل، تجار و فعالان اقتصادی کشورهای ساحلی را تسهیل می کند.

برای منطقه آزاد انزلی چنین توسعه ای از اهمیت ویژه ای برخوردار است. این منطقه به دلیل موقعیت جغرافیایی، برخورداری از ظرفیت‌های بندری و لجستیکی و قرار گرفتن در مسیر ارتباطی ایران و روسیه و سایر کشورهای حاشیه دریای خزر، دارای مزیت‌هایی است که می‌توان از آن به عنوان مبنایی برای ایفای نقشی فراتر از دروازه ورود و خروج کالا استفاده کرد.

میزبانی از بستر همکاری های اقتصاد دیجیتال کاسپین در صورت تحقق می تواند زمینه حضور شرکت های فناور، استارت آپ ها، خوشه های دانش بنیان و سرمایه گذاران منطقه ای را در انزلی فراهم کند. به این ترتیب در کنار فعالیت های تجاری و بندری، فرصت های جدیدی برای توسعه خدمات فناورانه، تجارت الکترونیک فرامرزی، لجستیک هوشمند و تبادل دانش و فناوری ایجاد می شود.

اهمیت این رویکرد زمانی آشکارتر می شود که متوجه شویم اقتصاد دیجیتال به شرکت های نرم افزاری و خدمات اینترنتی محدود نمی شود. بلکه می تواند عملکرد بخش های سنتی اقتصاد، از کشاورزی و صنعت را به حمل و نقل و تجارت تغییر دهد. به عنوان مثال هوشمندسازی فرآیندهای بندری، ردیابی آنلاین محموله ها، تبادل الکترونیکی اسناد و برقراری ارتباط مستقیم بین تولیدکنندگان و خریداران در کشورهای ساحلی می تواند به کاهش هزینه های مبادلاتی و افزایش سرعت فعالیت های اقتصادی کمک کند.

از سوی دیگر این ابتکار می تواند بیش از یک دستاورد سازمانی برای گیلان باشد. هر چه ارتباطات اقتصادی منطقه آزاد انزلی با بازارهای کشورهای ساحلی توسعه یابد، امکان ایجاد فرصت های جدید برای تولیدکنندگان، صادرکنندگان، شرکت های حمل و نقل، فعالان صنایع تبدیلی و کسب و کارهای فناور استان افزایش می یابد.

البته تبدیل این ایده به یک دستاورد پایدار مستلزم گذراندن مرحله طراحی پروپوزال و ورود به فرآیند توافق، طراحی و اجراست. تدوین نقشه راه مشترک، تعیین استانداردهای تبادل اطلاعات، هماهنگی مقررات، توجه به امنیت اطلاعات و جلب مشارکت واقعی بخش خصوصی از جمله الزاماتی است که در مسیر تحقق آن باید مورد توجه قرار گیرد.

در این میان نکته قابل توجه این است که در چهارمین مجمع بین المللی دیجیتال کاسپین، موضوع همکاری های دیجیتال به پیشنهاد منطقه آزاد انزلی محدود نشد. بر اساس گزارش رسمی وزارت توسعه دیجیتال داغستان از جمع بندی این نشست، امکان تشکیل فضای دیجیتال مشترک برای خدمات فرامرزی در حوزه های لجستیک، محیط زیست و گردشگری نیز مورد بحث و بررسی قرار گرفت. این نشان می دهد که پیشنهاد منطقه آزاد انزلی در راستای بخشی از دستور کار و نیازهای مشترک کشورهای ساحلی است.

همچنین اعلام آمادگی استاندار گیلان برای میزبانی نشست بعدی این مجمع در رشت در کنار پیشنهاد منطقه آزاد انزلی برای میزبانی از بستر همکاری های اقتصاد دیجیتال می تواند زمینه شکل گیری رویکرد هماهنگ استانی در راستای توسعه دیپلماسی اقتصادی و فناوری با کشورهای حاشیه خزر را فراهم کند.

در چنین شرایطی لازم است از ظرفیت های استانداری، منطقه آزاد انزلی، بنادر، دانشگاه ها، شرکت های دانش بنیان و بخش خصوصی در قالب یک برنامه مشترک استفاده شود تا گیلان نه تنها میزبان نشست ها و گفت وگوهای منطقه ای باشد، بلکه سهم موثری در طراحی و اجرای پروژه های مشترک داشته باشد.

واقعیت این است که فرصت های اقتصادی منطقه خزر تنها به جابجایی کالا و افزایش مبادلات بندری محدود نمی شود. آینده این منطقه به توانایی کشورهای ساحلی در ایجاد شبکه های پایدار همکاری، تبادل دانش، توسعه فناوری و تسهیل ارتباطات اقتصادی بستگی دارد.

از این منظر پیشنهاد کریدور دیجیتال خزر می تواند نقطه شروعی برای تعیین نقش جدید منطقه آزاد انزلی باشد. نقشی که در آن بندر و زیرساخت‌های لجستیک همچنان مهم هستند، اما داده‌ها، فناوری و نوآوری نیز بخشی از مزیت رقابتی منطقه می‌شوند.

منطقه آزاد انزلی علاوه بر جایگاه خود به عنوان یکی از دروازه های تجاری ایران در حاشیه دریای خزر، می تواند به حلقه ارتباطی دیجیتالی بین بازارها و فعالان اقتصادی در کشورهای ساحلی نیز تبدیل شود. فرصتی که اگر با برنامه ریزی، تعاملات بین المللی و مشارکت بخش خصوصی همراه شود، مزایای آن فراتر از محدوده منطقه آزاد و در گستره اقتصاد گیلان و کشور نمایان خواهد شد.