تغییرات در پرداخت حقوق بازنشستگان برای بازماندگان

وضعیت پرداخت حق فرزند پس از فوت بازنشستگان و مستمری بگیران تامین اجتماعی در هاله ای از ابهام قرار دارد. در حالی که قانون تامین اجتماعی نظام مستقلی به نام مستمری بازماندگان را برای حمایت از بازماندگان پیش بینی کرده است، اما حکم روشنی در مورد استمرار یا پایان دادن به حق اولاد پس از فوت ندارد و این خلأ قانونی در کنار رویه های اجرایی متفاوت، موجب شده است تا برداشت های متفاوتی از سرنوشت این مستمری پس از فوت مستمری بگیران شکل گیرد.

بر اساس ساختار قانون تامین اجتماعی، «حقوق اولاد» جزو مزایای ثانویه مستمری یا حقوق است و در چارچوب پرداخت حقوق بیمه شده یا مستمری بگیر در طول عمر تعریف می شود. این مزیت در قانون به عنوان یک حق مستقل برای فرزند تعریف نشده است، بلکه به عنوان یکی از اقلام پرداختی مربوط به مستمری گیرنده اصلی تعریف شده است.

از سوی دیگر، در مواد ۸۰ تا ۸۳ قانون تامین اجتماعی، نظام مستقلی برای حمایت از بازماندگان پیش بینی شده است. طبق ماده ۸۳ در صورت فوت بیمه شده یا مستمری بگیر مستمری وی بین بازماندگان واجد شرایط از جمله فرزندان تقسیم می شود و برای هر فرزند سهم معینی از مستمری در نظر گرفته می شود.

اما در متن قانون تامین اجتماعی نه تصریحی مبنی بر اینکه «حق اولاد پس از فوت ساقط می شود» یا «به بازماندگان منتقل می شود» به طور مستقل و همچنین نص صریحی درباره ادامه این عنوان پس از فوت وجود ندارد. این وضعیت باعث شده تا در خصوص عنوان «حقوق کودکان پس از مرگ» خلأ یا سکوت قانونی شکل بگیرد.

از نظر حقوقی، این سکوت قانونی باعث شده است که در اجرا، تفسیر واحد و روشنی در خصوص ماهیت این پرداخت پس از فوت شکل نگیرد و عملاً دو نظر متفاوت مطرح شود: اول، نظر مبنی بر این که حق اولاد به دلیل تبعی بودن، با زوال رابطه پرداخت (فوت، دریافت دیه) عینیت خود را از دست می دهد. و ثانیاً تلقی مبنی بر این که در صورت عدم حکم صریح فسخ یا ادامه، تعیین تکلیف آن مستلزم تصریح قانونی یا رویه قضایی روشن تری است.

قانونگذار به جای ورود مستقیم به ادامه یا عدم تداوم این مزیت، سازوکار مستقلی با عنوان «مستمری بازماندگان» در مواد ۸۰ تا ۸۳ پیش بینی کرده است. مکانیزمی که از نظر ماهیت، مبنا و روش محاسبه با حق تولد متفاوت است.

بر این اساس، تفاوت اصلی در وجود یا عدم وجود حمایت از کودکان نیست، بلکه در تفکیک مفهومی بین «حق اولاد به عنوان مزیت ثانویه در طول زندگی» و «مستمری بازماندگان به عنوان نظام حمایتی پس از مرگ» است. جدایی که در متن قانون درباره رابطه این دو عنوان به تفصیل توضیح داده نشده است.

از این رو قانون تامین اجتماعی در خصوص وضعیت «حقوق اولاد پس از فوت والدین» تصریح و تفکیک دقیقی ارائه نکرده است و همین امر موجب شکل گیری برداشت های متفاوتی در اجرا و تفسیر شده است; در عین حال سیستم مستقلی برای حمایت از بازماندگان به صورت مستمری تعریف شده است که جایگزین بخشی از حمایت مادام العمر محسوب می شود.

تامین اجتماعی چه می گوید؟

سازمان تامین اجتماعی چندی پیش با توجه به افزایش درخواست ها و اعتراض مستمری بگیران اعلام کرد: پرداخت کمک هزینه مسکن، معیشت، عائله مندی و فرزندان بر اساس قانون تامین اجتماعی جزو وظایف اجباری و دائمی این سازمان محسوب نمی شود. بر این اساس، اگر این اقلام در مدت بیمه مشمول کسر حق بیمه بوده اند، مشمول محاسبه مستمری می شوند و در غیر این صورت، پرداخت آنها شرعاً الزامی نیست.

این سازمان اعلام کرد: این مزایا جزء تعهدات اصلی و قانونی سازمان تامین اجتماعی نیست و پرداخت آن در سال های گذشته صرفا با هدف کمک به بهبود معیشت مستمری بگیران و در چارچوب مجوزها و منابع مالی موجود انجام شده است.

تامین اجتماعی اعلام کرد: با توجه به تفاوت میزان کمک معیشت بین مستمری بگیران، این پرداخت ها طبق قوانین بالادستی و مصوبات بودجه با توجه به تغییرات قانونی و مقررات مربوط به گروه های مختلف بازنشستگان از جمله مستمری بگیران دولت تنظیم می شود و در این چارچوب و به منظور ایجاد هماهنگی بین گروه های مختلف، مبالغ کمک هزینه معیشت تعدیل شده است.

بر اساس اطلاعیه این سازمان، افزایش کمک هزینه عائله مندی و اولاد برای برخی اقشار بر اساس قوانین و احکام خاصی از جمله قانون مدیریت خدمات کشوری و قانون بودجه سنواتی انجام می شود، ضمن اینکه پرداخت این کمک ها به مستمری بگیران غیردولتی از محل منابع داخلی سازمان و در قالب حمایت بهزیستی انجام می شود و هیچگونه الزام قانونی برای افزایش سالانه آن وجود ندارد.

تامین اجتماعی همچنین اعلام کرد: بازنشستگان دولتی افرادی هستند که در مدت استخدام در دستگاه های اجرایی و نهادهای دولتی (به عنوان کارفرمای دولتی) مشغول به کار بوده اند و بازنشستگان غیردولتی افرادی هستند که در چارچوب قانون کار در کارگاه های بخش خصوصی مشغول به کار بوده اند.

این سازمان اعلام کرد: پرداخت این تسهیلات در سال های گذشته در چارچوب اختیارات و منابع موجود و با هدف حمایت از معیشت بازنشستگان انجام شده است.

حقوق فرزندان مستمری بگیران پس از فوت والدینشان. قانون چه می گوید؟

در مجموع می توان گفت که موضوع «حقوق اولاد پس از فوت مستمری بگیران» در قانون تأمین اجتماعی به صراحت تعریف نشده است و این خلأ قانونی زمینه را برای برداشت های متفاوت در اجرا و تفسیر ایجاد کرده است. حق اولاد از یک سو در چارچوب مزایای ثانویه و وابسته به روابط حقوقی بیمه شده در طول زندگی تعریف شده است و از سوی دیگر قانون سازوکار مستقلی برای حمایت از بازماندگان به نام مستمری بازماندگان پیش بینی کرده است. اما عدم شفاف سازی در مورد وضعیت این ردیف پس از فوت باعث شده است که تمایز بین «مزایای مادام العمر» و «حقوق بازماندگان پس از فوت» در عمل برای برخی از ذینفعان مبهم باشد.

از سوی دیگر، روایت برخی مستمری بگیران مبنی بر تغییر یا حذف اقلامی که قبلاً در فیش‌های آن‌ها درج شده است، همراه با توضیحات سازمان تأمین اجتماعی در مورد اجباری نبودن برخی از این مزایا و وابستگی آن به منابع حمایتی و مجوزها، نشان می‌دهد که نحوه اجرا و تفسیر این پرداخت‌ها نیز در شکل‌گیری این مبهم نقش داشته است.